ଭାରତ ମହାତ୍ମା ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ଦୁଃଖଭରା ସ୍ୱର ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ, “କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାରତ, ଯିଏ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ଏହି ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏପରି କହି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ମେଳା ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ଅବସ୍ଥିର କୌଶଲ୍ୟା, କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେଠାରେ, ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ସେଠାରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତ, ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବାହାରେ ଥିଲା। ନିଜେମାନେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ସେମାନେ ଏହି ମହାନ୍ ଓ ଜ୍ଞାନବତୀ ମହିଳାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ କୌଶଲ୍ୟା, ଭାରତଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— “ଏବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଥିଲ, ସେଠିକି ଅବରୋଧ ବିନା ତୁମ ପାଖରେ ଆସିଛି; ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଲାଭ କରିଛି। ମୋ ପୁଅକୁ ବର୍କ ଚିରା ପିନ୍ଧାଇ, ବନକୁ ପଠାଇଦେଇ, କୈକେୟୀ କଣ ସେଠି କୌଣସି ଧର୍ମ ଦେଖିଛନ୍ତି? ଶୀଘ୍ର ହେବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠି ପଠାଇଦେବେ, ଯେଉଁଠି ମୋର ରତ୍ନ ନିର୍ମଳ ପୁଅ ଏବେ ବସୁଛନ୍ତି। ନହିଁଲେ, ମୁଁ ସୁମିତ୍ରା ସହିତ, ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଆନନ୍ଦରେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି। ଅଥବା, ଯଦି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଦିନେ ସେଠି ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠି ପୁଅ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ତାପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୈକେୟୀ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାରତଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟା ଉପାଳମ୍ବ କଲେ, ଏବଂ ଭାରତ ଗଭୀର ବେଦନାରେ ପୁରିଗଲେ, ଯେପରି ଗାଁଠରେ ସୁଇ ଲାଗିଥାଏ। ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଭାରତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଢେଉଁହେଲେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶୋକ କରି, ଅଚେତନ ହେଲେ; ପୁଣି ହୁଁଶ ଆସିଲାପରେ, ସେ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଭାରତ ଜୋଡ଼ିହାତେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— “ମାତା, ମୋ ଉପରେ କାହିଁକି ଏଭଳି ଅପବାଦ ଦେଉଛନ୍ତି? ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅବିଜ୍ଞ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋ ମନ କେତେ ଗଭୀର ଓ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗୀ। ମୋ ମନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ପଥକୁ ଅନୁସରେ, କେବେ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତାର ଅର୍ହ। ଯେଉଁ ଦାସ କୁଅର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦେଉଛି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁ, କିମ୍ବା ଶୋଇଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦ ଦେଇ ମାଡ଼େ—ଏହିପରି ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯଦି ମାଲିକ ତାଙ୍କ ଦାସକୁ ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇ, ପରେ ତାକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ କରିଦିଏ, ଏହା ଅଧର୍ମ—ଏହିପରି ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯଦି ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୁଅମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଅପରାଧ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯଦି ରାଜା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କର ନେଇ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ପରେ ଠକେଇ ଦିଏ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯେଉଁଠି ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ମହାସଂଗ୍ରାମ ଚାଲିଛି, ସେଠାରେ ଧର୍ମର ପାଳନ କରିପାରିବା ନାହିଁ, ତାହାର ଉପରେ ଏହି ଦୋଷ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଖିଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅଳଙ୍କୃତ ହସ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତାହାର ଉପରେ ଏହି ଦୋଷ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ନିର୍ଦୟ ହୋଇ, ଦୁଧ-ଭାତ ଖାଏ, ମୃଦୁ ଭୋଜନର ଅନୁଭବ କରେ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ଅବମାନ କରେ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ଗାଈକୁ ପାଦ ଦେଇ ଛୁଏ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ଅପବାଦ କରେ, ବନ୍ଧୁକୁ ଦ୍ରୋହ କରେ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ଗୁପ୍ତ ଅପବାଦକୁ ସାଧାରଣ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ କୃତଘ୍ନ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲଜ୍ଜାହୀନ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ନିଜ ଘରେ ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଦାସମାନେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକା ଏକା ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ଯୋଗ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସନ୍ତାନ ହୀନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖେ, ଜନାନୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି। ଯିଏ ରାଜା, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଅପରାଧର ଦୋଷ ଭୋଗ କରେ, ଦାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଦୋଷ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତି ରହିଛି।