ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଭରତ ତାଙ୍କର ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅପମାନ କରି କହିଲେ— "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କ ସହ କିଛି ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯୋଜିତ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲି। ମୁଁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବିଷୟରେ କିମ୍ବା ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କ ନିଷ୍କାଷଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ, ଏହା କିପରି ହେଲା ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ।" ଭରତ ଏଭଳି କରୁଣ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବାବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ— "କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଯିଁଁ ଏହି କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଁଁ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ରଖିଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହି, କୌଶଳ୍ୟା, ଶୋକରେ ଶ୍ବେତ ହୋଇଯାଇଥିବା ମলିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଭୟରେ ଗର୍ଜିତ, ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଏଉଁଁ, ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୟୁଜ୍ୟ ଭାଇ ସହ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଆସିଲେ। ଏଠାରେ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଇ ଜଣେ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟ ନେଇ, ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥିବା, ଅନ୍ୟୁଚ୍ଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡିଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ବାହୁଡି ଧରିଲେ। ସେମାନେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥିବା ସେ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନବତୀ ନାରୀଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଏଉଁଁ, ଭାରତଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟା ଭାରି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ— "ଏବେ, ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ଆସିଛି, ବିନା ବାଧାରେ; ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ଏହି କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ପୁତ୍ରକୁ, ଚିରଯାତନା ଦେଇ, ଚାଳ ଉପରେ ଚିର୍ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବନରେ ପଠାଇ ଦେଇ, କୈକେୟୀ କେଉଁ ଧର୍ମ ଦେଖିଛନ୍ତି? ଶୀଘ୍ର, କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାପସ୍ୟା କରୁଥିବା ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇ ଦେବେ। କିମ୍ବା, ମୁଁ ନିଜେ, ସୁମିତ୍ରା ସହ ଆନନ୍ଦରେ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି। କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଆଜି ମୋତେ ସେଠି ନେଇଯିବା; ଯେଉଁଁ, ପୁରୁଷ ସିଂହ, ମୋ ପୁତ୍ର, ତାପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ସହିତ, କୈକେୟୀ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ବହୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭରତ ଅପମାନିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଏକ ଘାଉରେ ସୁଇ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ତିନି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡି, ବହୁ ଭାବରେ ବିଳାପ କରି, ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ; ପରେ ଚେତନା ଫେରିଲାପରେ, ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏଭଳି କୌଶଳ୍ୟା ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭରତ ହାତ ଜୋଡି, ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମା, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଅପମାନ କରୁଛନ୍ତି? ମୁଁ ଅନ୍ୟୁଚ୍ଚେତନ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ଆପଣ ମୋର ରାଘବ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଏବଂ ଅଟୁଟ ସ୍ନେହ ଜାଣିଛନ୍ତି। ମୋ ମନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ରାଘବଙ୍କୁ କେବେ ବିପରୀତ ହେବ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାନ୍, ଧର୍ମବାନ୍ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମୋଦନା ରଖିଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁଁ, ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ପାପୀ ଦାସକୁ ପଠାଇ ଦିଅନ୍ତୁ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରେ, କିମ୍ବା ଘୁମୁଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦରେ ମାରେ। ଯଦି ଏକ ମାଲିକ ତାଙ୍କର ଦାସକୁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇ ଅପଯୋଗୀ କରିଦିଅନ୍ତି, ଏହା ଅଧର୍ମ; ଏହିପରି ଅପରାଧ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଯଦି ଏକ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ପୁତ୍ର ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସଘାତ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଅପରାଧ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଯଦି ଏକ ରାଜା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କର ଏକତ୍ର କରି ତାଙ୍କର ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଅପରାଧ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଯଦି ଏକ ଯଜ୍ଞରେ ତାପସୀମାନେକୁ ଦାନ ଦେବା ପ୍ରତିଶୃତି ଦେଇ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି, ଚଳାକି କରି ଦାନ ଦେଇନାହିଁ, ଏହିପରି ଅପରାଧ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭିଡ଼ି ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଶସ୍ତ୍ର ବହୁଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି, ଧର୍ମବାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରଖିବି ନାହିଁ, ଏହିପରି ଅପରାଧ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତୁ।" "ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ରାଜସି ମହିମାରେ ବସିଥିବା ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ।" "ନିର୍ଦୟ ହୋଇ, ଦୁଧରେ ଚାଉଳ ରାନ୍ଧି ଖାଉଥିବା, ଜଳ ଖାଉଥିବା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଗାଈକୁ ପାଦରେ ଛୁଇଁ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ନିଜେ ଉପହାସ କରି, ମିତ୍ରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସଘାତ କରି, ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଗୋପନୀୟ ଅପମାନ ଲୋକ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କରିଦିଅନ୍ତୁ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି, କ୍ରିୟାଶୂନ୍ୟ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନିଜେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ହୋଇଯାନ୍ତୁ।" "ଘରେ ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଦାସମାନେ ଦେଖି, ଏକାଏକି ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା, ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି କରୁଥିବା ଉପରେ ଆସୁ।" "ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପତ୍ନୀ ନାପାଇ, ସନ୍ତାନହୀନ ହୋଇ, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳି, ନିଜ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ଦେଖି, ପତ୍ନୀମାନେରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ନପାଇ।