ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଅଚେତନ ଥିବା ଭାରତ ଜଣେ ପ୍ରବଳ ପୁରୁଷ, ଚେତନା ପୁନରାପ୍ତି କରି, ତାଙ୍କର ଆଖିରେ ଲୁହା ଭରି ଆସିଲା । ସେ ଦୁଃଖିତ ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ତାଙ୍କର ମାତା କୈକେୟୀକୁ ଦୂଷିତ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ କାମନା କରୁନି, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କ ସହ କୌଣସି ପରାମର୍ଶ ଦେବିନି । ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ହୋଇଥିଲା, ତାହା ବିଷୟରେ ମୁଁ କିଛି ଜାଣିନି; ଏହା ହେଉଛି ଯେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଦୂରରେ ବସିଥିଲି । ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ନିବାସ, ଶୌମିତ୍ରି କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ନିବାସ, ଏବଂ ଏହା କିପରି ଘଟିଲା, ମୁଁ କିଛି ଜାଣିନି ।” ଭାରତ, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କୁହିଥିବାବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ, “କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାରତ, ଯିଏ ଏହି ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯିଏ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି ।” ସେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଏପରି କହି, ଫିକା ହୋଇ, ମଳିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମ୍ପିତ ଓ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଭାରତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ । ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଅନୁଜ ସହିତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେଠାରେ, ଦୁଃଖରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତ, ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଶୟାନ ଥିଲେ । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ମହିଳାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଶଳ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ । ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ କୌଶଳ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏବେ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ଅବାଧା ଭାବରେ ତୁମ୍ଭାକୁ ମିଳିଛି; ନିଷ୍ଠୁର କୈକେୟୀ ତୁମ୍ଭା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି । ମୋ ପୁଅକୁ ଭୃକ୍ଷ ଚାମରେ ପିନ୍ଧାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, କୈକେୟୀ ଏହି କ୍ରୂର ଦୃଷ୍ଟିରେ କଣ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଛି? ଶୀଘ୍ର କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାନ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ପଠାଇବି । କିମ୍ବା, ମୁଁ ସୁମିତ୍ରା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଆଗ୍ନି ହୋମ କରି, ରାଘବଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯିବି । କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଆଜି ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯିବା, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି । ବିପୁଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ, କୈକେୟୀ ତୁମ୍ଭାକୁ ଦେଇଛନ୍ତି ।” ଏପରି ଅନେକ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ, ନିର୍ଦୋଷ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଘାଉ ମଧ୍ୟରେ ସୁଇ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ତାପରେ, ଭାରତ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ପଡି, ଅନେକ ଭାବରେ ଦୁଃଖ କରି, ଅଚେତନ ହେଲେ; ଚେତନା ପୁନରାପ୍ତି କରି, ଉଭା ହେଲେ । ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଲିନ୍ ଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ, ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମା, ମୁଁ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ଅଜ୍ଞାତି, ମୋତେ କାହିଁକି ଦୂଷିତ କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ମୋର ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଓ ଅଟୁଟ ସ୍ନେହ । ମୋର ମନ ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଚାଲେ, ସେ କ୍ଷଣ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡିବ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାନ, ଉତ୍ତମ, ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମୋଦନା ମିଳିଛି ।” ଏହା ପରେ, ଭାରତ ଅନେକ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ, “ଯଦି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସେ ଦାସ ଅପରାଧୀ ହେବ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରିବ, କିମ୍ବା ଘୁମୁଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦରେ ମାରିବ । ଯଦି ମାଲିକ ଦାସକୁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇ, ପରେ ଅପଯୋଗ କରେ, ସେ ଅଧର୍ମୀ ହେବ । ରାଜା ତାଙ୍କର ପ୍ରଜାକୁ ପୁଅ ଭଳି ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରାଯାଏ, ଅପରାଧ ହେବ । ଯଦି ରାଜା ନ୍ୟାୟ ରେ ଟାକ୍ସ ନେଇ, ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ବିଫଳ, ଅପରାଧ ହେବ । ଯଦି ଯଜ୍ଞ ଦେଇ ଦାନ ଦେବାକୁ ଅନୁସୂଚିତ କରି, ମହାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଠକେଇ କରେ, ଅପରାଧ ହେବ । ଯୁଦ୍ଧରେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରି, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ରହି, ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅପରାଧ ହେବ । ଶାସ୍ତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ଶିଖିତ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେବ । ଅନୁମତି ନେଇ, ରାଜସ୍ଥାନରେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ତେଜସ୍ବୀ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିବ ନାହିଁ । ନିର୍ଦୟ ଭାବରେ, ଦୁଧ ଭାତ ଖାଇ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ଅବହେଳା କରିବ । ଗାଈକୁ ପାଦରେ ଛୁଇଁ, ସ୍ୱୟଂ ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ନିନ୍ଦା କରିବ, ମିତ୍ରକୁ ଦ୍ରୋହ କରିବ । ଗୁପ୍ତ ଅପବାଦକୁ ସାମ୍ନା ରେ ଖୋଲିବ । ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଅକ୍ରିୟ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ହେବ । ଘରେ ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଦାସମାନେ ରହି, ସେ ଏକା ଏକା ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବ । ଉପଯୁକ୍ତ ପତ୍ନୀ ନ ମିଳି, ନିରସନ୍ତାନ ହୋଇ, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେବ । ନିଜ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ ଦେଖିବ, ପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେବ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ମିଳିବ ନାହିଁ । ରାଜା, ମହିଳା, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଅପରାଧ ଭୋଗିବ, ଦାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅପରାଧ ହେବ । ଲାକ୍ଷା, ମଧୁ, ମାଂସ, ଲୋହା, ବିଷ ଦେଇ ଦାସମାନେକୁ ସମ୍ବଳ କରିବ । ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ଭୟ ଦେଇ, ପଳାଇବାବେଳେ ହତ୍ୟା ହେବ । ଖପର ହାତରେ ଧରି, ଚିରି ଗା ମେଳା କପଡ଼ା ପିନ୍ଧି, ଭିକ୍ଷା କରି, ପ୍ରମାଦୀ ଭଳି ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିବ ।” ଏହିପରି ଭାରତ ଦୁଃଖ ଓ ନିର୍ଦୋଷତାରେ ମାତାଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ରାମଙ୍କୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲଗିଛି, ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଭାବ ଏକ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦୟାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଇଲା ।