ଏହା ରାମାୟଣର ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଅଟୁଟ କଥା। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଚେତନା ଫେରିପାରିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ, ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ମାଆଁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାଆଁ କୈକେୟୀକୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଅଭିଯୋଗ କଲେ—“ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାଆଁଙ୍କ ସହ କଥା ହେବି ନାହିଁ। ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯୋଜିଥିବା ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ; କାରଣ ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି। ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ସଉମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କ ନିକାଳା, କିପରି ଘଟିଲା ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ।” ଭରତ ଏପରି କରୁଣା ଭାବରେ କାନ୍ତିବା ସମୟରେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ—“କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଯିଏ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଆସିଛି; ମୁଁ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଏପରି କହି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ, ଶୋକରେ ଶ୍ୱେତ, ମେଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା କୌଶଳ୍ୟା କମ୍ପିତ ଓ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭରତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହାପରେ, ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଇ ଏକସାଥି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେଉଁଠି କୌଶଳ୍ୟା ଶୋକରେ ଅଚେତନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନମୟୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ। ତାପରେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏବେ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାଧା ହଟି ତୁମେ ପାଇଛ; ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛି। ମୋ ପୁଅକୁ ଚାଲା ଚେରା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, କୈକେୟୀ କେଉଁ ଧର୍ମ ଦେଖିଲା? ସିଘ୍ର କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଇବ। କିମ୍ବା, ମୁଁ ସୁମିତ୍ରା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯିବି। କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମେ ନିଜେ ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯିବା, ଯେଉଁଠି ମୋ ପୁଅ, ପୁରୁଷର ସିଂହ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଭରି, କୈକେୟୀ ତୁମେ ପାଇଁ ଦେଇଛନ୍ତି।” ଏଭଳି କୌଶଳ୍ୟା ଅନେକ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ନିର୍ଦୋଷ ଭରତଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ, ଭରତ ଏହାରେ ଗଭୀର ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେଉଁପରି ଘାଉରେ ତୀର ଲାଗିଥାଏ। ଏହାପରେ, ଭରତ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ପଡି, ଅନେକ ଭାବରେ ଶୋକ କରି, ଅଚେତନ ହେଲେ; ପୁନଃ ଚେତନା ଫେରି, ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭରତ ହାତ ଜୋଡି, ଏହି ଶବ୍ଦ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମାଆଁ, ମୋତେ ଅଭିଯୋଗ କିଏ କରୁଛନ୍ତି? ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିର୍ଦୋଷ। ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ମୋ ଦୀଘ ଓ ଦୢଢ଼ ସ୍ନେହ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ। ମୋ ମନ, ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗ ଅନୁସରେ, କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମୋଦନା ରହିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ଯେଉଁ ଜଣେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ପାପୀ ଦାସକୁ ପଠାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରି, କିମ୍ବା ଘୁମୁଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦରେ ମାଡ଼ି—ସେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଯଦି ମାଲିକ ଦାସକୁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇ, ବ୍ୟର୍ଥ କରି ଦେଇ, ତାହା ଅଧର୍ମ; ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଭୋଗ କରିଲେ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ରାଜା ନ୍ୟାୟସମ୍ବତ ରାଜସ୍ୱ ନେଇ, ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ତ୍ୟାଗୀଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ଏହି ଉଚ୍ଚ ଅନୁମତି ନେଇ ଠକେଇବା, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଯୁଦ୍ଧରେ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଭରି, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ରହି, ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଜ୍ଞାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଶିଖାଇ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିଲେ ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଆର୍ମସ୍ ଶୋଭିତ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ଜଣେ ଦେଖିବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ନିର୍ମମ ଭାବେ, ଦୁଧରେ ଚାଉଳ ଖାଇ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ଅପମାନ କରି, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଗାଈକୁ ପାଦରେ ଛୁଇଁ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ଅପବାଦ କରି, ମିତ୍ରକୁ ଦ୍ରୋହ କରି, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଦୁଷ୍ଟମନ, ଗୁପ୍ତ ଅପମାନ ସବାରେ ଖୋଲିଦେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। କୃତଘ୍ନ, ନିଜକୁ ଛାଡ଼ି, ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଦାସମାନେ ଘେରି ଥିବା ଘରେ, ଏକା ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଯାଉଁଥିବା କୁଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଜନାନୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଲେ, ଦୀଘାୟୁ ଲାଭ ହେଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ରାଜା, ଜନାନୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ହତ୍ୟାର ପାପ ଭୋଗିବା, ଦାସକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଲାକ, ମଧ, ମାଂସ, ଲୋହା, ବିଷ ଦେଇ ଦାସମାନେକୁ ସାଧାଇଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ ପାଇଲେ, ପଳାଇବା ବେଳେ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ। ଭରତ ଏହିପରି ଦୀଘ ଓ ଦୢଢ଼ ଶପଥ ଦେଇ, ନିଜ ନିର୍ଦୋଷତା, ରାମ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ସ୍ନେହ ଓ ଦର୍ଶିତ ଦୁଃଖ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।