କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପରି ଏକ ପତିବ୍ରତା ଜନନୀ, ଯାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିଲେ, ସେଠାରୁ ତୁମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଛିନି ନେଲା; ଏହି କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ, ତୁମେ ସଦା ଦୁଃଖରେ ପଡି ରହିବ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେୟ ଦେବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବି—ଏହାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ତେଜୋମୟ ପୁଅଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଛ, ଏହାକୁ ସହିପାରୁନି; ନଗରବାସୀମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଏହି ଅପକର୍ମକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବିନି। ଏହିପରି, ତୁମେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ରସି ବାନ୍ଧ; ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ରାମ ଭୂମିକୁ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବନବାସର ଦାଗ ଶୁଧ୍ଧ କରି ଦେଖାଇଦେବି। ଏପରି କହି, ସେ ଅରଣ୍ୟର ହାତୀ ପରି ରୋଷ ଓ ବେଦନାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ନାଗ ପରି ଫୁସିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ପୋଶାକ ଖୁଲିଯାଇଥିଲା, ଗହଣା ବିଛିଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦଳକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଭୂମିକୁ ଲୁହିଯାଏ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ହୁଁଚେତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁଭରା, ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ତାଙ୍କର ମାଆକୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କଲେ: "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁନି, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ମାଆ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିବିନି।" "ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ମୁଁ ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନି; ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି।" "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ବିଷୟରେ କି ଜାଣିନି, କିମ୍ବା ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କ ବନବାସ କିପରି ହେଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣିନି।" ଭାରତ, ଏହିପରି ଦୁଃଖମନ୍ଥନରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; କୌସଲ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ: "କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ, ଏହି କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ଏପରି କହି, ମେଳା ଓ ମେଳିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କୌସଲ୍ୟା କମ୍ପିତ ଓ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହାପରେ, ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ବିଲିନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ କୌସଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସେଇ ମହିଳାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଏବେ, ଦୁଃଖରେ ମୁଚୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବା କୌସଲ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏବେ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ଅନାୟାସରେ ମିଳିଛି; ନିଶ୍ଚିତ, କୈକେୟୀ ଏହି କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଏହା ଲାଗିଛି।" "ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, କୈକେୟୀ କଣ ସୁକୃତ ଦେଖିଛି?" "ଶୀଘ୍ରେ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋର ପୁଅଁଠାରେ ପଠାଇଦେବେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୁନା ପରି ତେଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" "କିମ୍ବା, ମୁଁ ନିଜେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ ଆଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି।" "କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଆଜି ମୋତେ ଏଠାରୁ ନେଇ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଷସିଂହ ମୋ ପୁଅ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।" "ଏହି ବିଶାଳ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଇଦେଇଛି।" ଏପରି ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାରତଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟା ନିନ୍ଦା କଲେ, ଏବଂ ଭାରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଘାଉ ଉପରେ ସୁଇ ଘୁସିଯାଏ। ତାହାପରେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଭାରତ ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦିଲେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ମନ୍ଥନ କଲେ, ଅବଶେଷରେ ହୁଁଚେତ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଭାରତ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ କହିଲେ: "ମାତା, ମୋ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣ ଭଲଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଓ ଦୃଢ଼ ସ୍ନେହ।" "ମୋର ମନ, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ର ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯିବ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାନ୍, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ପ୍ରାପ୍ତ।" "ଯେଉଁ ପରି ଏକ ପାପୀ ଦାସକୁ ପଠାଯାଏ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରେ, କିମ୍ବା ଶୁଅଁଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କରେ—ଏହିପରି ହେଉ ତାହାର ଭାଗ୍ୟ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।" "ଯଦି ଏକ ମାଲିକ ତାଙ୍କ ଦାସକୁ ବଡ଼ କାମ କରାଇ, ପରେ ତାକୁ ଅକାର୍ଯ୍ୟ କରିଦିଏ, ଏହା ଅଧର୍ମ—ଏହିପରି ହେଉ ତାହାର ଭାଗ୍ୟ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।" "ଏକ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଶିଶୁ ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଯଦି ଦ୍ରୋହ କରାଯାଏ, ତେବେ ପାପ ହେଉ ତାହାର, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।" "ଯଦି ଏକ ରାଜା ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ କର ନେଇ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିନଥିବେ, ସେ ପାପ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯେଉଁଠାରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦାନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ, ତାପରେ ଠକିବା ସେଇ ପାପୀ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।" "ଯେଉଁଠାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଭରା ଯୁଦ୍ଧ ଚଲିଛି, ଶସ୍ତ୍ରର ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିନଥିବା, ସେ ଅନ୍ୟାୟୀ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।" "ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଶିଖାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।" "ସେ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସୁଥିବା ରାଜାକୁ କଦାଚିତ୍ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ।