ଏହି ଦୁଃଖର ସମୟରେ, ଯେଉଁ ମାତା ହଜାର ଝିଅପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହରାଇଦିଆଯାଇଥିବା ପରି ଶୋକ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌସଲ୍ୟା ତ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ବିନା ବଞ୍ଚିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ କେତେ ଭୟଙ୍କର! ସେ ଏକ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରହିଛି, ତାହା ସତ୍ୱେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ବିନା କରିଦେଲୁ—ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମାନ ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ତାପସ୍ୟାର ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଛ, ଏହା ମୁଁ ସହିପାରୁନି, ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମୁଁ ସହିପାରିବିନି। ତେଣୁ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦାଡ଼ି ଦେଖ—ଏହା ଛଡ଼ା ତୁମ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ତ୍ରୁତି ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଅଡ଼ିଗ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ବନବାସର ଦାଗ ଧୋଇ ଦେଇବି। ଏପରି କହି, ଜଣେ ଅରଣ୍ୟର ହାତୀ ସ୍ୱରୂପ, ବାଣ ଓ ଅଙ୍କୁଶରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସେ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସର୍ପ ପରି ଫୁଫୁଡ଼ି ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ପୋଶାକ ଛିଡ଼ା, ଗହଣା ବିଛିନ୍ନ, ସେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ନାୟକ ଭୂମିରେ ଅପଚେତନ ହେଲେ, ମେଳା ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହେଲେ। ଏହିଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବର୍ଷା ହେଉଛି ପଞ୍ଚାସ୍ତିତମ ସର୍ଗ—ଶୁଣ। ବହୁ ସମୟ ପରେ, ନିଜ ଚେତନା ଫେରାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆଣି, ଦୁଃଖିତ ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି କହିଲେ—“ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁନି, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବିନି। ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ସେଥିରେ କିଛି ଜାଣିନି; ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି। ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନି, ଏହା କିପରି ଘଟିଲା ମଧ୍ୟ ଜାଣିନି।” ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଭରତ ବିଳାପ କରିଥିବାବେଳେ, କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ—“କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ, ଏହି ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ସେ ଦୃଷ୍ଟିଶାଳୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏଭଳି କହି, କୌସଲ୍ୟା ଶୁଷ୍କ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଶୋକରେ କମ୍ପିତ ଓ ଅବଚେତନ ହୋଇ, ଭରତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ, ଭରତ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯିଏ ଶୋକରେ ଅବଚେତନ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି ମହିଳାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା କୌସଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏବେ ତ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ଅବାଧ ଭାବରେ ମିଳିଗଲା; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କୈକେୟୀ ଏହି ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଲାଭ କରିଦେଲେ। ମୋ ପୁଅକୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, କୈକେୟୀ ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କଣ ପୁଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ? ଶୀଘ୍ର ହେବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠାକୁ ପଠାଇବେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ବସୁଛନ୍ତି। ନାହିଁଲେ, ମୁଁ ସୁମିତ୍ରା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସେଠାକୁ ଯିବି। କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଏହି ଦିନେ ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଷଶାର୍ଥ ମୋ ପୁଅ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ, କୈକେୟୀ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଅନେକ କଠିନ ଶବ୍ଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭରତକୁ ତିରସ୍କାର କରାଗଲା, ତାହାରେ ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ଏକ ଘାଉରେ ସୁଇ ଘୁସି ଯିବାପରି। ତାପରେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ପଡ଼ି, ବହୁପ୍ରକାର ଭାବେ ବିଳାପ କରି, ଅବଚେତନ ହେଲେ, ପୁନି ଚେତନା ଆସିଲାପରେ ଉଭୟ ଦଣ୍ଡରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଏଭଳି କୌସଲ୍ୟା ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭରତ ହାତ ଯୋଡ଼ି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମାତା, ଆପଣ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ତିରସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଓ ଅଡ଼ିଗ ପ୍ରେମ ଅଛି। ମୋ ମନ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଅଛି, କେବେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୂରୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାନ୍, ଧର୍ମଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ। ଯଦି ଏକ ଅପରାଧୀ ଦାସକୁ ପଠାଯାଏ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଲିନ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଅଁଥିବା ଗାଈକୁ ଚାଲି ମାଡ଼େ—ଏହା ଏହିପରି ହେବା ପାଇଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯଦି ଏକ ମାଲିକ ତାଙ୍କ ଦାସକୁ ବଡ଼ କାମ କରାଇ ଅପଯୋଗୀ କରିଦିଏ, ଏହା ଅଧର୍ମ—ଏହିପରି ହେବା ପାଇଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯଦି ଏକ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ପୁଅପରି ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତାରଣା କରାଯାଏ, ତେବେ ପାପ ତାହାରେ ଆସୁ—ଏହିପରି ହେବା ପାଇଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯଦି ଏକ ରାଜା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ କର ନେଇ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହିପରି ହେବା ପାଇଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ପାପୀ ହେଉ। ଯଦି ତପସ୍ୱୀମାନେକୁ ଦାନ ଦେବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ମିଥ୍ୟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହିପରି ହେବା ପାଇଁ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।