ସୀତା ସ୍୵ଭାବରେ ଓ ଆଚରଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସଦା ଜଗତକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ଲଗିଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିର୍ମଳ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଏକ ମହାନ୍ ନାରୀ। ଏପରି ନାରୀ, ଯେଉଁଠାରେ ହଜାର ଜଣ ପୁଅ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲା, ସେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁଅ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେଉଛନ୍ତି; ତେବେ, କୌଶଳ୍ୟା, ଯାହାକୁ ରାମ ବିନା ବଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼ିଛି, ସେ କେମିତି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? କୌଶଳ୍ୟା, ଏକ ପତିବ୍ରତା ଓ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ନାରୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିନା କରିଛ; ଏହି କାରଣରେ, ତୁମେ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ପାଇବା। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଋଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ଆଦର ରକ୍ଷିବି; ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ନିଜେ ମୁନିମାନେ ଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ତୁମେ କରିଥିବା ପାପକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ନଗରବାସୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି; ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ନିଷ୍ପତିକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି କ୍ଷଣରେ, ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉ, କିମ୍ବା ଗଲାରେ ରସି ଦେଇ ଗଳା କଟ; ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଧାର ନାହିଁ। ରାମ, ତଥ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ, ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି, ନିର୍ବାସନର ଦୌଷ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେଇ। ଏହିପରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଆଘାତରେ ଭୟଭୀତ ହାତୀ ପରି, ସେ ରୋଷରେ ପୃଥିବୀରେ ଚିହ୍ନି ପଡ଼ିଲେ, ସ୍ନାକ ପରି ଫୁସିଲେ। ସେଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ପୋଶାକ ଶିଥିଳ, ଅଳଙ୍କାର ତ୍ୟାଗ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ସେ, ପୃଥିବୀରେ ଚିହ୍ନି ପଡ଼ିଲେ, ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ଧ୍ୱଜ ପରି। ଏହା ହେଉଛି ପଚ୍ଚାତ୍ତର ଶର୍ଗ; ଶୁଣ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଚେତନା ଫେରି ଆସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଭଲି କହିଲେ: "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କ ସହ କିଛି ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ।" "ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ବସିଥିଲି।" "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ନିର୍ବାସନ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ, ସାଉମିତ୍ରି କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ନିଷ୍କାଷଣ କିପରି ହେଲା ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ।" ଏପରି ଭାବରେ ଭରତ, ମହାତ୍ମା, ଦୁଃଖରେ କୁହିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ: "କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ, ଯିଏ ଏହି ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ଆସିଛି; ମୁଁ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭରତକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି କହି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ, କୌଶଳ୍ୟା, କ୍ଷୀଣ ଓ ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମ୍ପିତ ଓ ଅନ୍ୟମନା, ଭରତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ତାପରେ, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଇଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍କ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧୀର ନାରୀ, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଆସିଲେ; ତାପରେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା, ଭରତକୁ କହିଲେ: "ଏବେ, ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ଅଟ୍କଣା ବିନା ପାଇଛ; ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦେଇଛି।" "ମୋ ପୁଅକୁ ଚାଲା ଗର୍ବ ଶୂନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଇଛି, କୈକେୟୀ ଏହି ନିର୍ଦୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେଉଁ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛି?" "ଶୀଘ୍ର, କୈକେୟୀ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଇ ଦେବା।" "ନାହିଁ ତାହା, ମୁଁ ନିଜେ ସୁମିତ୍ରା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଯିବି, ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନି ହୋମ କରି, ରାଘବ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ।" "କିମ୍ବା, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ଆଜି ଏଠୁ ନେଇ ଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପୁଅ, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପ ଭୋଗୁଛି।" "ଏହି ବିସ୍ତୃତ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ଧାନରେ ଭରି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ, କୈକେୟୀ ତୁମକୁ ଦେଇଛି।" ଏପରି ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ଦୋଷହୀନ ଭରତ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଘାଉରେ ସୁଇ ଢୋକିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ ହେଲା। ତାପରେ, ଅସ୍ଥିର ମନରେ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ପଡ଼ି, ଅନେକ ଭାବରେ ଅନୁଶୋଚନା କଲେ, ଅଚେତନ ହେଲେ, ଏବଂ ଚେତନା ଫେରିଲା ପରେ, ସେ ଉଭେ ଦେଉଁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ଭରତ ଜୋଡ଼ିଥିବା ହାତରେ, ଦୁଃଖରେ ଘିରା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମାତୃ, ମୁଁ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ, ଅଜାଣା ଓ ନିର୍ମଳ; ତୁମେ ମୋ ରାଘବ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଓ ଅଟୁଟ ପ୍ରେମ ଜାଣିଛ।" "ମୋ ମନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ପଥକୁ ଅନୁସରି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାନ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଅନୁମୋଦନ ଅଛି।" "ଯେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦାସକୁ ପଠାଇ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରେ, କିମ୍ବା ଶୁଅ ଗାଁକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କରେ—ସେ ତୁମ ଅନୁମତି ନେଇ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ହେବ।" "ଯଦି ମାଲିକ ଦାସକୁ ମହା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇ, ପରେ ତାକୁ ଅପରିଚୟ କରେ, ଏହା ଅଧର୍ମ; ସେ ତୁମ ଅନୁମତି ନେଇ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ହେବ।" "ଯଦି ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ପରି ରକ୍ଷା କରି, ତଥାପି ଦ୍ରୋହ ହୋଇ, ପାପ ତୁମ ଅନୁମତି ନେଇ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ହେବ।" "ଯଦି ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଭାଗର କର ନେଇ, ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରି ନାହିଁ, ଏହି ପାପ ତୁମ ଅନୁମତି ନେଇ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ହେବ।" "ଯେ ତ୍ୟାଗୀଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ ଦେବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ମିଥ୍ୟା ରୂପେ ତାହା ଦେଇ ନାହିଁ, ସେ ତୁମ ଅନୁମତି ନେଇ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ହେବ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରି, ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ସେ ତୁମ ଅନୁମତି ନେଇ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ହେବ, ଧର୍ମର ନିୟମ ରକ୍ଷା କରିବ ନାହିଁ।