ସମ୍ବିତ୍ ସମ୍ପନ୍ନ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜ୍ଞାନମୟ ଉପଦେଶ ପରେ, ଦକ୍ଷ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ସୁରଭି ନିଜ ଭାବ ଅପ୍ରତିଭା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସୁରଭି କହିଲେ, “ହେ ଅମରମାନଙ୍କର ନାଥ, ତୁମର କୌଣସି କ୍ଷତି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ପିଲାମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଏହି ଦୁଇ ଗୋଟିଏ ଦୁଃଖୀ ଓ କ୍ଷୀଣ ଗୋମାନଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଓ ଚାଷୀଙ୍କର କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଜର୍ଜରିତ ଦେଖି, ମୋ ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଏ। ଏମିତି ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ଓ ଭାର ବୋହୁଥିବା ଏହି ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ମନ ରୁଦ୍ଧି ହୋଇଯାଏ; ପୁଅ ଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ମା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ପିଲା ରଖିଛନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ରୁଦନ କରୁଛନ୍ତି; ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁଅଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ଭାବନା କରୁନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ସଦା ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ସଦା ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସଦା ଉତ୍ତମ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସ୍ଵଭାବ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ମା, ଯାଁଠାରେ ହଜାର ପୁଅ ଅଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୁଅ ହରାଇଥିବା ପରି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି; ତେବେ କୌଶଳ୍ୟା, ଯାଁଠାରେ ଏକମାତ୍ର ରାମ ଅଛି, ସେ ରାମ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? କୌଶଳ୍ୟା ଏକ ପତିବ୍ରତା ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମହିଳା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ପୁଅଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ରହିବା। ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଫଳ ଦେବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ପୁଅ ରାମକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ନିଜେ ମୁନିମାନେ ବସିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ମୁଁ ତୁମେ କରିଥିବା ପାପ ଏବଂ ନଗରବାସୀମାନେ ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ଦେଖୁଥିବା ଦୁଃଖ ଭୋଗିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦୃଢ ନିଷ୍ପତିକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯା, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦୂରୀ ବାନ୍ଧ; ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ରାମ, ଯିଏ ତଥ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ, ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବା ପରେ, ମୁଁ ମୋ କର୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବି, ନିର୍ବାସନର ଦାଗରୁ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଯିବି। ଏପରି, ଜଙ୍ଗଳରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ କୌଣ୍ଡାରେ ପିଡିତ ହାତୀ ପରି, ଶକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ଉପ୍ରାସା ନାଗ ପରି ଫୁଁ ଦେଇ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ବସ୍ତ୍ର ଶିଥିଳ, ଅଳଙ୍କାର ସମସ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ସେ ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଧ୍ୱଜ ପରି ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ। ଏହା ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ; ଶୁଣ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଚେତନା ଫେରି ଆସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଲୁହ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ମାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ନିଜ ମାକୁ ଉପାଳମ୍ବ କଲେ: “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାକୁ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କର ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ବିଷୟରେ ମୁଁ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନ ସହିତ ଦୂରେ ବସିଥିଲି। ରାମଙ୍କର ନିର୍ବାସନ, ସଉମିତ୍ରି କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କର ବାହାରିବା ବିଷୟରେ ମୁଁ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ, ଏହା କିପରି ଘଟିଲା, ମୁଁ ଅଜଣା।” ଭରତ, ମହାତ୍ମା, ଏପରି ଚିତ୍କାର କରିଥିବା ବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ: “କୈକେୟୀଙ୍କର ପୁଅ ଭରତ, ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଆସିଛି; ମୁଁ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଭରତକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏପରି କହି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସହିତ ମେଳା ଓ ମଲିନ ଚେହେରାରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଭରତ ଅଛି ଠାରେ କମ୍ପିତ ଓ ଅସ୍ଵସ୍ଥ ଭାବରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି, ଭରତ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କର ଅନୁଜ ସହିତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ମୁଁଝିଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରୁଦନ କରି, ଉତ୍ତମ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ମହିଳାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ତାପରେ, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା ଭରତକୁ କହିଲେ। “ଏବେ, ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ବାଧା ବିନା ତୁମକୁ ମିଳିଛି; ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ତୁମ ପାଇଁ ଏହା କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ମୋ ପୁଅକୁ ଚାଲନ୍ତି ଚମ୍ବା ଗୋଷ୍ଟରେ ପହିଅନ୍ତିବା ପୋଷାକରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, କୈକେୟୀ କେଉଁ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛି? ଶୀଘ୍ର କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଚମକୁଥିବା ରାମ ଅଛି ଠାରେ ପଠାଇଦେବ। କିମ୍ବା, ମୁଁ ନିଜେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସହିତ ଆଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ସହର୍ଷରେ ରାଘବଙ୍କ ଅଛି ଠାରେ ଯିବି। କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଏହି ମହାମାନବ, ମୋ ପୁଅ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଠାରେ ଯିବି। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ଧାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ସହିତ, ତୁମକୁ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଛି। ଏପରି, ବହୁତ କଠୋର କଥାରେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭରତ ଉପାଳମ୍ବିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ଘାଉରେ ସୁଇ ଲାଗିଥାଏ। ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପାଦ ପରେ ପଡି, ବହୁତ ଭାବରେ ଶୋକ କରି, ଅପସ୍ତିତ ହୋଇ, ଚେତନା ଫେରି ଆସି, ଉଭୟ ହୋଇ ଉଭୟ ହୋଇ ଦଢ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଶୋକ କରିଥିବା ବେଳେ, ଭରତ ହାତ ଜୋଡି, ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମା, ମୁଁ ଅଜଣା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଉପାଳମ୍ବ କରୁଛ? ତୁମେ ଭଲଭାବରେ ଜାଣୁଛ, ମୋ ମନ ରାଘବ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଓ ଅଟୁଟ। ମୋ ମନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରି, ସେଠାରୁ ତିରିବି ନାହିଁ; ରାମ ସତ୍ୟବାନ, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମବାନ, ତୁମର ଅନୁମୋଦନା ରହିଛି। ଅତି ପାପୀ ଦାସକୁ ପଠାଯିବ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରିବ, କିମ୍ବା ଘୁମୁଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦରେ ମାରିବ—ଏହି ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମିଳିବ ଯେଉଁ ତୁମ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଯଦି ଏକ ମାଲିକ ତାଙ୍କର ଦାସକୁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇ, ପରେ ଅପରିଗଣ୍ୟ କରିଦେଇ, ସେ ଅଧର୍ମ କରିଥାଏ—ଏହି ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମିଳିବ ଯେଉଁ ତୁମ ଅନୁମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।