ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଦଖିଲେ ଯେ, ସୁରଭି ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଗାଈ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଚି, କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛି । ତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ବଜ୍ରଧାରୀ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ହାତ ଯୋଡି ଦୁଃଶ୍ଚିନ୍ତିତ ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “ମାତୃ, କୌଣସି ଦିଗରୁ ଆମକୁ କିଛି ବଡ଼ ବିପଦ ଆସୁଛି କି? ଆପଣ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ କାହିଁକି? ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି ।” ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶବ୍ଦଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁରଭି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଅମରମଣ୍ଡଳ ନାୟକ, ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋର ନିଜ ପୁଅମାନେ ଯେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ।” “ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୋର ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଚାଷୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଖଣ୍ଡ ହେଉଛି । ପୁଅଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ ।” “ଏହି ସଂସାରରେ ହଜାର ହଜାର ପୁଅ ଥିବା ମା' ମଧ୍ୟ ଯଦି କାନ୍ଦୁଛି, ତେବେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ପୁଅଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ । ସେ ସ୍ୱଭାବରେ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ତଥାପି ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତକୁ ହାରାଇଦେଇଛି ବୋଲି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି । ତେବେ କୌଶଲ୍ୟା, ଯାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମ, ସେ ନାହିଁ, ସେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ?” “ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ବିୟୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଅନ୍ୟାୟର ଫଳରେ, ଆପଣ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ ।” “ମୁଁ ମୋର ଭାଇ ଓ ବାପାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଋଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।” “କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ପୃଥିବୀରେ ମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି ।” “ନାଗରିକମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ଆପଣ ଯେଉଁ ପାପ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଶ୍ଚୟକୁ ମୁଁ ଅନୁମୋଦନ କରିପାରିବି ନାହିଁ ।” “ସେଥିପାଇଁ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଗଳାକୁ ଦାଡ଼ି ଦେଇ ଚାଲିଯାନ୍ତୁ—ଏହା ଛାଡ଼ି ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ ।” “ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ବନବାସ ଦୁଷ୍ମୂତିରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବି ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ, ସେ ଜଣେ ଅରଣ୍ୟର ହାତୀ ପରି, ବଣ୍ଶୀ ଓ ଅଙ୍କୁଶର ଘାଏ ଦେଇ, ଭୂମିରେ ଲୁହିଯାଇ, ସାପ ପରି ଫୁସିଲେ । ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ଜାମା ଢିଲା, ଗହଣା ସବୁ ଖସିଯାଇଛି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଭୂମିକୁ ଲୁହିଯାଏ । ଏହିଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଆତ୍ମବିଲାପରେ, ବହୁ ଦିନ ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ହୁଁହୁଁ କରୁଥିବା ଆଖିରେ ଲୁହୁ ନେଇ, ଚେତନା ଫେରାଇ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମା’ଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ମା' କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ: “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ମା' ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ ।” “ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି ।” “ମୁଁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବା ସୌମିତ୍ରି କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ, କିପରି ଏହା ଘଟିଲା ମୁଁ ଅଜ୍ଞାତ ।” ଏପରି ମହାତ୍ମା ଭରତ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ: “କାଇକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ, ଯିଏ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହି ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ।” ଏପରି କହି, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ମେଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା କମ୍ପିତ ଓ ଅବିବେକ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଲେ । ଏପରି, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଶୋକରେ ଅବିବେକ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖିତ, ଜ୍ଞାନବାନ୍ ମହିଳାଙ୍କୁ ଆସି ଦେଖିଲେ; ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏବେ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ ଅବିରୋଧରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ନିଶ୍ଚୟ କାଇକେୟୀ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ଲାଗିଛି ।” “ମୋ ପୁଅକୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ବନକୁ ପଠାଇ, କାଇକେୟୀ କେଉଁ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛି? ତାଙ୍କ ଏହି କ୍ରୂର ଦୃଷ୍ଟିରେ କ’ଣ ଉପକାର ଅଛି?” “ଅତି ଶୀଘ୍ର କାଇକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସନ୍ତାନ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ପଠାଇଦେବେ ।” “ନାହିଁ ତ, ମୁଁ ନିଜେ ସୁମିତ୍ରା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ରାଘବ ଅଛନ୍ତି ସେଠାକୁ ଯିବି ।” “କିମ୍ବା, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ, ଆଜି ମତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯିବା; ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ପୁଅ, ପୁରୁଷସିଂହ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି ।” “ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମ ପାଖକୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି ।” ଏଭଳି ଅନେକ କଠିନ ଶବ୍ଦରେ, ନିର୍ଦୋଷ ଭରତଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ କରାଯାଇ, ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ଘାଏ ଉପରେ ସୁଇ ଲାଗିଥାଏ । ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ନାନାଭାବେ ବିଳାପ କଲେ, ଅବିବେକ ହେଲେ, ପୁଣି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଠିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଶୋକକର୍ତ୍ତା ଦେଖି, ଭରତ ହାତ ଯୋଡି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମାତା, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିର୍ଦୋଷ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆପଣ ମୋତେ କାହିଁକି ଉପାଳମ୍ଭ କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହ ।