ସୁରଭିଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଝରୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଶକ୍ର ଦେଖିଲେ, ସୁରଭି ଆକାଶରେ ଦଉଡ଼ି ଦଉଡ଼ି କ୍ଷୁଭ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ବଜ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଭାବରେ ସୁରଭିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ପଚାରିଲେ— "ମୋତେ କିଛି ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି କି? କାହିଁକି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖିତ? ଆପଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସୁରଭି ଶାନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଅପାୟ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖିତ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ। ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ରୂଦ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ହାଲ ଚାଲୁଥିବା ଚାଷୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ। ଏମାନେ ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଭାରରେ ଦବି ଯାଇଛନ୍ତି— ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖିତ। ପୁଅ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମାଆଁଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ପୁଅ ପୃଥିବୀକୁ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ସଦା ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ସଦା ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତି। ଏମିତି ଜଣେ ମାଆଁ, ଯାହାଁଙ୍କ ହଜାର ଶିଶୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କୁହାଯାଉଥିବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ତେବେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ କେମିତି ହେବ, ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମ ବିନା ବଞ୍ଚିବାକୁ ବାଧ୍ୟ? ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ହରାଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଆପଣ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ। ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା କରିବି— ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ପୁଅଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଅଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ନାଗରିକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି; ଏହି ଅପକାର୍ଯ୍ୟ ସହିବା ମୋ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ। ତେଣୁ ଆପଣ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିଅନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦାଡ଼ି ବାନ୍ଧନ୍ତୁ— ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ରାମ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଆସିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଧର୍ମ ପୂରଣ କରି ଅପବାଦ ମୁକ୍ତ ହେବି। ଏଭଳି, ଅରଣ୍ୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହାତୀ ପରି, ସେ ମାଟିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ, ସର୍ପ ପରି ଫୁଁକୁ ଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ପୋଶାକ ବିକୃତ, ଗହଣା ସମସ୍ତ ଖସିଯାଇଛି; ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା, ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଅବସ୍ଥିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଯେପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅବସାଦ ମଧ୍ୟରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସଚେତନ ହେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାଆଁକୁ ଦେଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାଆଁକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି କହିଲେ— "ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ମାଆଁଙ୍କ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ମୁଁ ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; ମୁଁ ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ଦୂରେ ଥିଲି। ରାମଙ୍କ ବନବାସ କିମ୍ବା ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ।" ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଭରତ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ— "କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ, ଯିଏ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦୂର ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି କହି, ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଓ ମେଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, କୌଶଳ୍ୟା କମ୍ପିତ ଓ ଅବୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଦେଖି, ଭରତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ, ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଅବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବନ୍ତି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଉଡ଼ିଲେ। ତେବେ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅତିଶୟ ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା କହିଲେ— "ଏବେ ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ରାଜ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ଆସିଛି, କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, କୈକେୟୀ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ବେଗରେ କରିଛି। ମୋ ପୁଅକୁ ଚିରବର୍କ ଓଢ଼ାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବାରେ, କୈକେୟୀ କୌଣସି ଧର୍ମ ଦେଖିଲେ? ଶୀଘ୍ର ଏହି କୈକେୟୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ପଠାଇଦେବେ। କିମ୍ବା, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ଖୁସିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି। କିମ୍ବା ତୁମେ ଚାହିଲେ, ଆଜି ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯିବା, ଯେଉଁଠାରେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋ ପୁଅ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସହିତ, ତୁମକୁ ଦିଆଯାଇଛି।" ଏପରି ଅନେକ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭରତ ଉପରେ ଅଭିଯୋଗ ହେଲା, ତାହାରେ ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ଘାଉ ମଧ୍ୟରେ ସୁଇ ଛିଡ଼ି ଯିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା। ଏପରି ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଳାପ କଲେ, ଅବୁଦ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ପୁନି ସଚେତନ ହୋଇ ଉଠି ଦାଉଡ଼ିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ହାତ ଯୋଡ଼ି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମାତା, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିଲି, ତଥାପି ଆପଣ ମୋତେ କାହିଁକି ଭର୍ତ୍ସନା କରୁଛନ୍ତି?