ସୁରଭି ଦେବମାତା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାନ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ତଳକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ନିମ୍ନ ତୁଳା ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଲା। ସେ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଥିଲା ସୁରଭିଙ୍କ ଦେହର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ସୁରଭି ପ୍ରତି ଆଉ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର ବଢ଼ିଗଲା। ଏହି ଭଳି ଦୁଃଖ ଭରା ଅବସ୍ଥାରେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଆଁ, ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ସୁରଭିଙ୍କୁ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ବଜ୍ରଧାରୀ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବରାଜ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, "ମାତା, କୌଣସି ଦିଗରୁ କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦ ଆସୁଛି କି? କାହିଁକି ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖିତ? ଆପଣ ମୋତେ ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।" ଦେବମାତା ସୁରଭି, ଶାନ୍ତ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ଅମରମଣ୍ଡଳର ନାଥ, ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ବିପଦ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ନିଜ ପୁଅମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ।" "ମୋ ଦୁଇ ଗୋଟିଏ ପୁଅ, ଦୁଃଖରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଚାଷୀଙ୍କ ମୁହଁରେ ଶ୍ରମିତ; ଏହା ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଏମିତି ଆପଣଙ୍କ ଦେଖିଲେ ମୋ ପୁଅମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି ଓ ଭାରରେ ଦବାଯାଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।" "ଏକ ମାତା ଯାହାର ହଜାର ହଜାର ପୁଅ ଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭରି ରହିଛନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ତେବେ, କୌଶଲ୍ୟା ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିବା କେମିତି ସମ୍ଭବ?" "ସେ ଏକ ପତିବ୍ରତା ନାରୀ, ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରହିଛି, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ କରିଦେଲେ; ଏହିପରି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଣ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ପାଇବେ।" "ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ନିଜେ ମୁନିମାନେ ବସୁଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।" "ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଏହି ପାପକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ନଗରବାସୀମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଏହି କ୍ଷଣରେ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଗଳାକୁ ଦୌଁଡ଼ି ମାଡ଼ନ୍ତୁ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।" "ଯେବେ ରାମ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିବାନ୍, ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ମୋ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବ।" "ଏଭଳି କଥା କହି, ଅରଣ୍ୟରେ ହାତି ସ୍ୱରୂପ ଦୁଃଖରେ ହିଁସିଯାଇଥିବା ପରି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ନାଗର ମତେ ଫୁସିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ତାଙ୍କ ପୋଶାକ ଢିଲା, ଗହଣା ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ବର୍ଷାପରି ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ହୁସି ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ କଠୋର ଭାବରେ ଉପାଳମ୍ବ କଲେ: "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମୋ ମାତାଙ୍କ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ।" "ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ହେବାକୁ ଥିଲା, ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; ମୁଁ ତ ଦୂରେ ଥିଲି, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ବସୁଥିଲି।" "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ନିବାସ ବା ସୌମିତ୍ରି କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ନିଷ୍କାସନ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ।" ଭରତ ଏପରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ, କୃର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏହିପରି କହି, ଶୋକାକୁଳ କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଖ ମାନ୍ଦ, ମଳିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମ୍ପିତ ଓ ଅବସ୍ଥିତ ଚେତନାରେ, ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ତାଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଶୋକରେ ଅବାକ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ବିଦୁଷୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତାପରେ ଶୋକାକୁଳ କୌଶଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, "ତୁମେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିଲ, ଏବେ ତାହା ଅନାୟାସରେ ମିଳିଛି; କୈକେୟୀ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ତୁମ ପାଖକୁ ଦେଇଛି।" "ମୋ ପୁଅକୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଇ, କୈକେୟୀ କେଉଁ ଧର୍ମ ଦେଖିଲେ?" "ସିଘ୍ରେ କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମୋ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ପଠାଇଦେବେ। କିମ୍ବା, ମୁଁ ସୁମିତ୍ରା ସହ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି। କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହାଁଥିଲେ, ଏହି ଦିନେ ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପୁଅ, ପୁରୁଷସିଂହ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ।" "ଏହି ବିସ୍ତୃତ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରି, ତୁମ ପାଖକୁ ଦେଇଦେଲେ।" ଏଭଳି ଅନେକ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷହୀନ ଭରତ ଉପାଳମ୍ବିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେପରି ପୁରୁଣା ଘାଉରେ ସୁଇ ଲାଗିଯାଏ। ତାପରେ ଭରତ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ି, ଅନେକ ଭାବରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ, ଅବସ୍ଥିତ ଚେତନାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଶାନ୍ତି ହେଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।