କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଅଲଗା କରି, ଅଧର୍ମରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥିବା କୈକେୟୀ, ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏହି ଜନ୍ମରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେଉଁଠି ଯିବେ? ତୁମେ ତ ନିଶ୍ଚିତ ନରକକୁ ଯିବା। ତୁମେ କି ଜାଣ ନାହଁ, ପ୍ରଥମ ପୁଅ ରାମ ତ ପିତା ସମାନ, ଓ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ପୁଅ ପରିବାରର ନିଜସ୍ୱ ଆଶ୍ରୟ? ଜଣେ ପୁଅ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ଶୁଧୁ ନାତେର ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଏକଥା ଶୁଣାଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଗୌରବ କରନ୍ତି, ସେହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁରଭି ଏକଥିବେ ଦେଖିଥିଲେ—ତାଙ୍କର ଦୁଇପୁଅ ପୃଥିବୀରେ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଦୁଇପୁଅକୁ ଦିନ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଭୂମିରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇ କାନ୍ଦିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପରେ ଦେଖାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସୁରଭିଙ୍କ ଶରୀରରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ତଳେ ପଡ଼ିଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ସେହି ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଶ୍ରୁପାତ ଦେଖି, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ। ସେ ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଥିବା ସୁରଭିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶକ୍ର ଅତି ଦୟାଳୁ ହୋଇ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ—"କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦ କିଛି ଆସିନାହିଁ ତ? କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ଦୁଃଖିତ? କୃପାକରି ମୋତେ କହ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞା ସୁରଭି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ହେ ଦେବେଶ, କୌଣସି ଦିଗରୁ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ। ଏଠି ଦୁଇପୁଅ—ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖିତ—ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଚାଷୀଙ୍କ ଭାରେ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ମୋ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏମିତି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଏହି ପୁଅମାନେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ପୁଅ ଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କ ହଜାର-ହଜାର ପୁଅ ପୃଥିବୀରେ ବିସ୍ତାରିତ, ସେହି ସୁରଭି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।" ସେ ନିତ୍ୟ ନୀତିସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଏମିତି ମହାନ ଓ ନିର୍ମଳ ସ୍ତ୍ରୀ—ଯାହାଙ୍କ ହଜାର-ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ନ ଥିଲେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ କୌଶଲ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମ, ସେ ଛାଡ଼ି ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ କେତେ ଭୟଙ୍କର? ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧବାଳୀ ଜନନୀ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଏହି ଭାବେ ବିୟୋଗୀ କରିଦେଲେ; ଏହି କାରଣରେ ତୁମେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମାନ ରକ୍ଷା କରିବି—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ମୁନିମାନେ ଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ତୁମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଛ, ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ପୌରଜନ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ଅଧର୍ମ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦୌଳି ପିନ୍ଧ; ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରିବି, ଏହି ବନବାସର ଦାଗ ଦୂର କରିଦେବି। ଏପରି କହି, ସେ ଅରଣ୍ୟର ହାତୀ ଯେପରି କାଠି ଓ ଅଙ୍କୁଶର ଘାଏ ରେ ମାଟିକୁ ଲୁଟିଯାଏ, ସେ ତିମିରେ ରୋଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ନାଗର ଭଳି ଫୁସିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖି ରକ୍ତିମ, ବସ୍ତ୍ର ଢିଲା, ଗହଣା ବିଛିନ୍ନ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭଞ୍ଜିବା ଏହି ବୀର ଭୂମିରେ ଲୁଟିଯିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବହୁ ସମୟ ପରେ, ଶଚେତନ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ—"ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ମାଆଙ୍କ ସହ ଉପଦେଶ କରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ମୁଁ ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି। ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ବିଷୟରେ, କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ସୀତାଙ୍କ ବନବାସ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭରତ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ—"କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ସେହି ଦୃଷ୍ଟି ଦୂର ଦେଖିପାରୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି କହି, ଶୋକାକୁଳ, ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା କମ୍ପିତ ଓ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଏହିବେଳେ, ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଉଁଠାରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଓ ବୁଦ୍ଧିମତୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ। ତାପରେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟା, ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏବେ ତ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ରାଜ୍ୟ କିଛି ବିଘ୍ନ ବାଧା ବିନା ପାଇଗଲ; କୈକେୟୀ ତ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ରୁତ ଉପଲବ୍ଧ କରାଇଦେଲେ। ମୋ ପୁଅକୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେବାରେ, କୈକେୟୀ କି ଧର୍ମ ଦେଖିଲେ? ଶୀଘ୍ର ହେବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମୋ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ପଠାଇଦେବେ।