ଭାରତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଏମିତି କହିଲେ—"ତୁମେ ତ କୌଶଳ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ନୁହଁ, ମହାବିଦ୍ୱାନ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁରୁରାଜଙ୍କ ଝିଅ ନୁହଁ; ତୁମେ ତ ଏକ ଦାନବୀ, ନିଜ ପିତୃବଂଶ କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ।" "ତୁମ ପାଇଁ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯିଲେ, ଆମ ପିତା ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ।" "ଏହି ଅପରାଧ ପାଇଁ ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନୀ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ତୁମେ ପିତାହୀନ, ଭାଇମାନେ ତୁମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ତୁମକୁ ଘୃଣା କରେ।" "ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ତୁମେ ଯେ ଦୁଷ୍ଟ କାମନା କଲ, ଏହି ଦିନେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବୁ, ଯେଉଁ ତୁମର ଗତି ନରକ?" "କୠରୁଣା ହୃଦୟ ରହିଛି କି? ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ପ୍ରଥମପୁତ୍ର ରାମ, ଯିଏ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଝିଅ ଓ ଗୃହର ଆଶ୍ରୟ, ସେଇ ପିତା ସମାନ।" "ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ଅଂଗ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ସେ ଯେକୌଣସି ଆପ୍ତଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କେବଳ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ।" "ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଅନୁସାରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁରଭି, ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅବଞ୍ଚିତ ଦେଖିଥିଲେ।" "ଦୁଇଝଣ ପୁଅ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ସୁରଭି ଦୁଃଖରେ ଅଶୁ ଝରାଇଲେ।" "ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତଳେ ଗମନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୁରଭିଙ୍କ ଦେହରୁ ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଶୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲା।" "ସେଇ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଶୁ ନିଜ ଦେହରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଖି, ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ର ସୁରଭିଙ୍କୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ।" "ଶକ୍ର ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ—ସୁରଭି ଆକାଶରେ ଦୁଃଖରେ, କ୍ଷୁଭିତ ଓ ଆଶୁ ଝରାଉଛନ୍ତି।" "ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ବଜ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ—" "‘ମାତା, କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିନାହିଁ ତ? କେଉଁ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଆପଣ ଏପରି କ୍ଷୁଭିତ? ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।’" "ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସୁରଭି ଶାନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—" "‘ଦେବେଶ, ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ବିପଦ ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋର ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ।" "‘ଏହି ଦୁଇ ଦୁଃଖିତ ପୁଅ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଚାଷୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ, ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।" "‘ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏମିତି ଦୁଃଖ ଓ ଭାର ବୁହିବାକୁ ପଡ଼ିଲା—ମୁଁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଛି; ପୁଅ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।" "‘ଏହି ସୁରଭି ଯାହାଙ୍କ ହଜାର ପୁଅ ସାରା ପୃଥିବୀରେ ଅଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ଆଶୁ ଝରାନ୍ତି; ପୁଅ ଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ।’" "ସେ ସୁରଭି, ଯିଏ ସଦା ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ।" "ସେଉଁଠି ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ହରାଇଲେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ କୌସଲ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମ, ସେ ବିନା କିପରି ରହିପାରିବେ?" "ସେ କୌସଲ୍ୟା ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ଚାରିତ୍ର୍ଯବତୀ ନାରୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ବିନା କରିଦେଲ; ଏହିପରି କର୍ମର ଫଳରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବ।" "ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷିବି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ମୁଁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି, ଏବଂ ନିଜେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠି ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି।" "ତୁମେ ଯେ ଅପରାଧ କରିଛ, ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ଅଶୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆଶୟକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଏହିପରି, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦୌରି ପିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; କାରଣ ତୁମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।" "ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟପରାୟଣ ଓ ପ୍ରତାପୀ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ପୁନଃ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ନିର୍ମଳ ହୋଇଛି।" ଏପରି କହି, ଭାରତ ମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଅରଣ୍ୟର ମହାମୃଗ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସର୍ପ ଭଳି ଫୁଁକା ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ପୋଷାକ ଅସ୍ଥିର, ଗହନା ବିକିର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ସେ ଭୂମିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ୱଜ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ଏଠି ଚଉହଁତିରିଶ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ; ପଞ୍ଚସତ୍ତରି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଭାରତ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି କହିଲେ—"ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାଆଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିବି ନାହିଁ।" "ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; ମୁଁ ତ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି।" "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଗମନ, ସଉମିତ୍ରି କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ନିଷ୍କାସନ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ, ଏହା କିପରି ଘଟିଲା ମୋତେ ଅଜଣା।" ଏପରି ଭାରତ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ—"କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ, ଯିଏ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି କହି, ଶୋକାକୁଳ, ମଳିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, କମ୍ପିତ ଓ ଅଚେତନ କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି, ଭାରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇ ସହିତ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି, ଶୋକେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭାରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଶୋକାକୁଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।