ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଆମାନେ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଆମ ବଂଶର ଅପମାନ ହୋଇଛି, ଏହି ଅପରାଧର ଫଳ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ଜଣେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା ନୁହଁ, ବଂଶ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସୀ। ତୁମ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟପରାୟଣ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ଆମ ପିତା ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ। ଏହି ପାପର କାରଣରୁ ତୁମେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ପିତା ବି ନାହାନ୍ତି, ଭୂବନରେ ଭାଇମାନେ ତୁମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି। ଧର୍ମପରାୟଣ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇଛ, ଏପରେ ତୁମେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବ? ନରକ ଛଡ଼ା ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ନିଷ୍ଠୁର କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଜାଣନାହ, ବଡ଼ ପୁଅ ରାମ—ଯିଏ ପିତା ସମାନ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ—ସେଉଁଟି ପରିବାରର ପ୍ରାକୃତିକ ଆଶ୍ରୟ। ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ, ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଏକ ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଆଦର କରୁଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୁରଭି ନାମକ ଗାୟ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେଖିଥିଲେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନର ତୀବ୍ର ରୂଦ୍ରରେ ଶୋଇଥିବା, ହାରାନ୍ତ ଏହି ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଥିଲେ। ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ତଳେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ସୁରଭିଙ୍କ ଦେହରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖି, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ସୁରଭି ଆକାଶରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବିଦ୍ୟୁତ୍ଧରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଦୃତ ଚିନ୍ତାରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ—"ମାନ୍ୟ, କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି କି? କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଏପରି ଅଶାନ୍ତ? କୃପାକରି କୁହ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶାନ୍ତ ସ୍୵ଭାବ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ସୁରଭି କହିଲେ—"ଦେବେଶ, ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ବିପଦ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୁଃଖ ହେଉଛି ମୋର ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ।" "ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ, ଅତି କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ, ଚଷାକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଅତି ପୀଡିତ। ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଏମିତି ଦୁଃଖ ଓ ଭାରରେ ଦବାଯାଉଥିବା ପୁଅମାନେ ଦେଖି, ମୋ ମନେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା; ପୁଅଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସୁରଭିଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ପୁଅ ଦୁନିଆ ଭରିଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁପାତ କରନ୍ତି, ପୁଅଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ।" "ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ମହାନୀତି ଓ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଅପୂର୍ବ, ସର୍ବଦା ଲୋକକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଚାହେ, ନିତ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଟୁଟ, ସେଉଁଠି ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ; ତେବେ କୌଶଳ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମ, ସେ ବିନା ଏଉଁ ଦୁଃଖ କିପରି ସହିବେ?" "ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅର ମାଆ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସେଉଁଠି ହରିନେଲ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଏଉଁ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗିବ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେଇ, ସ୍ୱୟଂ ମୁଁ ଋଷିମାନେ ବସିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି ଅପରାଧ ଦେଖି, ନାଗରିକମାନେ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଚାପି ରହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ଅଧର୍ମ ଦେଖି ଅଧିକ ରହିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଚାହେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ରସୀ ଦିଅ—ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଏହି ଅପମାନ ଦୂର କରିବି।" ଏପରି କ୍ରୋଧରେ, ଅରଣ୍ୟର ଦାନ୍ତି ଭଳି, ସେ ଭୂମିରେ ଢଳି ପଡ଼ିଲେ, ସର୍ପ ଭଳି ଫୁସିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତାବିରକ୍ତ, ଶରୀରର ଅଲଂକାର ଖସିଯାଇଛି, ବସ୍ତ୍ର ବି ଖୋଲିଯାଇଛି, ସେ ଭୂମିରେ ଏମିତି ଶୟାନ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସ୍ୱଚେତନ ହେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖିତ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି କହିଲେ—"ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ମାଆଙ୍କ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ।" "ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ତାହା କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି। ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ନିର୍ବାସନ କିପରି ହେଲା, ମୁଁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ।" ଏପରି ମହାତ୍ମା ଭରତ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର କନ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହିଲେ—"କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ, ଯିଏ ଏହି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ଆସିଛନ୍ତି; ଏହି ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭରତଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ।" ଏପରି କହି, ଶୋକାକୁଳ ଓ ଧୂସର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା କୌଶଳ୍ୟା କମ୍ପିତ ଓ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାପରେ, ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଶୋକାକୁଳ ଓ ଅଚେତନ ଶୟାନ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ମହିଳାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।