ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋର ମାତା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ଦୁଷ୍ଟ, ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ଲୋଭୀ। ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବି ନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟା, ପତିନାଶିନୀ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଆମ ପ୍ରମୁଖ ମାନ୍ୟେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଆମ ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛ। ତୁମେ ଜଣେ ଧର୍ମିକ, ରାଜା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ନାୟକଙ୍କ କନ୍ୟା ନୁହଁ, ବଂଶନାଶକ ଦାନବୀ ତୁମେ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମପରାୟଣ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷିତ ହେଲେ, ଆମ ପିତା ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ପାପର ଫଳରେ ତୁମେ ଏବେ ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ପିତାହୀନ, ଭ୍ରାତାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସମଗ୍ର ଜଗତ ତୁମକୁ ଘୃଣା କରେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେଲ, ଏହି ଦିନେ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଯିବେ? ତୁମ ପାପର ଫଳ ନରକ ଅଟଳ। ନିଷ୍ଠୁରେ, ବୁଝୁନାହଁ କି, ଜେଷ୍ଠପୁତ୍ର ରାମ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଇଥିବା, ବଂଶର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ? ପୁତ୍ର, ମାତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏକଥା କୁହାଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମାନିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁରଭି ଏକଦା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଥିଲେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ବେଳେ ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସୁରଭିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡିଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗ୍ନାତ। ସେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିମ୍ନ ଦିଗରେ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ, ସୁରଭିର ମଧୁର ଗନ୍ଧର ଶିତଳ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ପଡିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ, ସେଇ ଗନ୍ଧମୟ ଅଶ୍ରୁ ନିଜ ଦେହରେ ପଡିବାକୁ ଦେଖି, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ସୁରଭି ଆକାଶରେ ଦଣ୍ଡିତ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗ୍ନାତ, କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଏପରେ ବିଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ବଜ୍ରଧାରୀ, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମହାବିପଦ କୌଣସି ଦିଗରୁ ଆସିନାହିଁ ତ ନିଶ୍ଚୟ? କାହିଁକି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖିତ? ସମସ୍ତଙ୍କ କୁଶଳ ଚାହୁଁଥିବା ସୁରଭି, ମତେ କୁହ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଧୀରା ସୁରଭି କହିଲେ, "ଦେବେଶ, କୌଣସି ବିପଦ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୁଃଖ ମୋ ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଷୀଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ, ଚଷାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ। ନିଜ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଭାରରେ ଅଭିଭୂତ, ଏମିତି ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଫାଟିଯାଏ; ପୁଅଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସୁରଭିଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ପୁଅ ପୃଥିବୀକୁ ପୂରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଶକ୍ର କୌଣସି ଜନ୍ମାନ୍ତର ପ୍ରିୟ ନାହିଁ—ପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ। ସେ ସ୍୵ଭାବ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ତମ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା, ଏଭଳି ସୁରଭି ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖିତ, ତେବେ କୌଶଲ୍ୟା ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇ କେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ବିୟୋଗ କରିଛ, ତେଣୁ ଏ ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବ।" "ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧିବି, ସେମାନଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ତେଜସ୍ବୀ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ନାଗରିକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖିଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛ, ମୁଁ ଏହା ବହିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦୌଡ଼ି ପିଟିବା—ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ରାମ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ବନବାସର ଅପବାଦ ଧୋଇ ଦେବି।" ଏପରି କହି, ଭାରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୋଷରେ ମୃଗ ଭଳି ଭୂମିରେ ଢଳି ପଡି, ସର୍ପ ଭଳି ଶ୍ୱାସ ଫିଙ୍ଗୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତରେ ଭରିଗଲା, ଭୂଷଣ ଖସିଗଲା, ବସ୍ତ୍ର ଅସ୍ଥିର, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଭାରତ ଭୂମିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପଡିଯିବା ପରେ ଯେମିତି ଅଚେତନ ହୋଇ ଶୋଇ ରହିଲେ। ଏହା ପରେ, ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗ୍ନାତ ଅବସ୍ଥାରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଭାରତ ହେଉଛନ୍ତି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଭର୍ଷଣା କଲେ, "ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବା ମାତାଙ୍କ ସହ କିଛି ଆଲୋଚନା କରିବି ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଭିଷେକ ଯୋଜନା ଥିଲା, ମୁଁ ତାହା କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ଥିଲି। ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ସୌମିତ୍ରି ବା ସୀତାଙ୍କ ବନବାସ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।" ଭାରତ ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଶୁଣି ସୁମିତ୍ରାକୁ କହିଲେ, "କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ, ଯିଏ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ଆସିଛି; ମୁଁ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି କହି, ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗ୍ନାତ, ମେଳିଆ ଓ ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କୌଶଲ୍ୟା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାପରେ, ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ, ଶୋକାକୁଳ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଆ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେଉଁ କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅପଚେତନ ହୋଇ ପଡିଥିଲେ।