କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବାକୁ ପଡିଲା—ସେ ଏକ କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏବଂ ଆଉ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ମରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଜା କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ଯେ ତୁମର କାରଣରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସ ଆସିଗଲା? ଏହି ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ତୁମେ ଜଣେ ଅଜନ୍ମ ଶିଶୁକୁ ହତ୍ୟା କରିବାର ଦୋଷ ପାଇଲା; କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ତୁମେ ପତିଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଜଣେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଆଣିଛ। ତୁମର କାରଣରେ ମୋର ପିତା ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ଏହି ଜୀବନ ଲୋକରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅପମାନ ଦେଇଛ। ମୋ ମାତା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା କିନ୍ତୁ ମୋ ସତ୍ରୁ, କ୍ରୂର, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭୀ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ପତିଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଛ; ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବି ନାହିଁ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ମାତାମାନେ ତୁମର କାରଣରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଆମ ପରମ୍ପରାକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛ। ତୁମେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କର ଝିଅ ନୁହଁ; ତୁମେ ଜଣେ ଦୈତ୍ୟୀ, ତୁମ ପିତାଙ୍କର ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ତୁମର କାରଣରେ ରାମ, ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଦୁଃଖରେ ବନକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ପାପକର୍ମ ପାଇଁ, ତୁମେ ବିରାତ୍ୟା, ମୋର ତ୍ୟାଗିତ, ପିତାହୀନ, ଭାଇମାନଙ୍କର ତ୍ୟାଗିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଉପେକ୍ଷିତ ହେଇଛ। କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଏକତା, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁଅଠୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବ? ତୁମେ ନରକକୁ ବାଧ୍ୟ। କ୍ରୂର, ତୁମେ ବୁଝୁନାହିଁ କି ଜେଷ୍ଠପୁତ୍ର ରାମ—ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା—ପରିବାରର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ? ପୁଅ, ମାତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏହି କାରଣରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଏହା କେବଳ ଆତ୍ମୀୟତା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏକ ଦିନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଦେବମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ସୁରଭି ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅକୁ ପୃଥିବୀରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଚେତନ ଦେଖିଥିଲେ। ଦୁଇ ପୁଅ ଦିନ ମଧ୍ୟାନ୍ହରେ ଥକି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସୁରଭି ତାଙ୍କର ଚକୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିପୁଳ ଶୋକରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିମ୍ନରେ ଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ବାସନା ଭରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଶ୍ରୁ କଣିକା ପଡ଼ିଲା। ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର, ସେ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ପଡ଼ିବା ଦେଖି, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଆଉ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଶକ୍ର, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଦୁଃଖିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ମହାପ୍ରତାପୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ବଜ୍ରଧାରୀ, ନମ୍ର ହୋଇ, ଚିନ୍ତିତ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: "ଆମେ କୌଣସି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛି କି? କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? ମୋତେ କୁହ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଭଲ ଚାହୁଛ।" ଦେବମାନେର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସୁରଭି, ଶବ୍ଦ କଳାରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଦୃଢ଼, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ହେ ଅମରମାନେର ଲୋକ, ତୁମକୁ କୌଣସି ବିପଦ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖିତ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି।" "ଏହି ଦୁଇଜଣ, ମୁଁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା, ଶସ୍ୟର ତେଜରେ ଜଳି ଏବଂ ଚାଷୀଙ୍କର ପୀଡ଼ାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭାରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି।" "ମୋ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା, ଭାର ଦେଇ ଅପରାଜିତ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଛି; ପୁଅଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।" "ଏହି ଜନନୀ, ଯାହାର ହଜାର ପୁଅ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂରଣ କରିଛି, କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଛି, ଶକ୍ର କୌଣସି ପୁଅଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ଭାବନା କରିନାହିଁ।" ସେ ସଦା ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର, ସଦା ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସଦା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ— ଏଭଳି ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଜଣେ ପୁଅ ହରାଇ ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି; ତେବେ କୌଶଲ୍ୟା, ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ରାମଠୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ କେତେ? ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁଅଠୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଛ; ଏହି କାରଣରେ ତୁମେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖୀ ରହିବା। ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଫଳ ଦେବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ବନକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମେ କରିଥିବା ପାପ ଭୋଗିପାରିବି ନାହିଁ; ନଗରବାସୀ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ନିଷ୍ପତିକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦୂରି ଛାପିବା; ତୁମେ ଆଉ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ରାମ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ, ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ମୁଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବି, ବନବାସର ଦୁଷ୍ଟ ଦାଗ ଶୁଧ କରିବି। ଏପରି, ଜଣେ ହାତୀ ଅରଣ୍ୟରେ ତୀର ଓ ଅଙ୍କୁଶରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ ପଡ଼ିଥିବା, ସେ ଭୂମିରେ ଗ୍ରୋଧରେ ଚିତ୍କାର କରି ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଚକୁ ରକ୍ତିମ, ପୋଶାକ ଢିଲା, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ତ୍ୟାଗ, ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଉତ୍ସବଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭଳି। ଏହି ଅଂଶରେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଚେତନା ଫେରିପାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଚକୁ ଅଶ୍ରୁଭରା, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ଭାରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାବରେ କହିଲେ: "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେବି ନାହିଁ।" "ମୁଁ ରାଜା ଯୋଜନା କରିଥିବା ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଦୂରେ ବାସ କରୁଥିଲି।