ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ, ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ଷୋଭରେ ଭରି ସଂଖ୍ୟାବଦ୍ଧ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଆଘାତ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ଷୋଭ ନିମନ୍ତେ, ସେ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଭଳି ଆବାଜ ଦେଇ ପୁନି ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରିଥିଲେ । ଏହାପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଉପାଳମ୍ବ କରି, ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୋଭରେ ଆବିସ୍ତ ହୋଇ, ପୁନି କହିଲେ, “ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉ, କୈକେୟୀ, କ୍ରୁରା, ଅପକର୍ମ କରିଥିବା ଜନା; ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇ, ଅଶ୍ରୁପାତ କରି ମରିବା ନୁହେଁ ।” ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ରାଜା କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ତୁମକୁ କ’ଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ? ତୁମ କାରଣରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ବନବାସ ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ସମାନ ଭାବେ ପଡ଼ିଛି ।” ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ପରିବାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ଅଜନ୍ମ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ପାପ ଅନୁଭବ କରିଛ । କୈକେୟୀ, ନରକକୁ ଯାଉ, ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ ନାହିଁ ।” “ତୁମ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟ ଜନକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଆମ ପରିବାରକୁ ଭୟ ଆଣିଛ । ତୁମ କାରଣରେ ପିତା ଚଳିଗଲେ, ରାମ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଜୀବନ ଲୋକରେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ଆଣିଛ ।” “ମାତା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ବସ୍ତବରେ ତୁମେ ମୋ ଶତ୍ରୁ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଲୋଭୀ, ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା କରିବି ନାହିଁ, ଅପକର୍ମ କାରୀ, ପତି ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ।” “କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋ ଅନ୍ୟ ମାତାମାନେ, ତୁମ କାରଣରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ, ଆମ ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛ ।” “ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କର ଝିଅ ନୁହଁ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ନାୟକଙ୍କର ଝିଅ ନୁହଁ; ତୁମେ ଦେମନୀ, ତୁମ ବାପାଙ୍କ ବଂଶ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ ।” “ତୁମ କାରଣରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରାମ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଆମ ପିତା ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ।” “ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ତୁମେ ଏବେ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ପିତା ବିନା, ଭାଇମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ।” “ଧର୍ମମୟ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପୁଅରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଅପକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ହେଇଛ; ଏହି ଦିନେ ତୁମେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବ, ନରକକୁ ଯିବାକୁ ମନ୍ଦିତ ।” “କ୍ରୁରା, ତୁମେ ଜାଣୁନାହିଁ କି, ପ୍ରଥମ ପୁଅ ରାମ—କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ପିତା ସମାନ—ପରିବାରର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ?” “ପୁଅ, ମାତାର ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ, କେବଳ ଆତ୍ମୀୟତା ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ ।” “କଥା ଯାଉଛି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଦେବମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ସୁରଭି ଏକଥା ସମ୍ମିଳିତ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅକୁ ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରମିତ ଏବଂ ଅବାସ୍ଥା ଦେଖିଥିଲେ ।” “ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଥକି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସୁରଭି ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଥିଲେ ।” “ସେ ଦେବମହାରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତଳେ ଗତି କରିଥିଲେ, ସୁରଭିର ଶୋଧ ଦ୍ରୋପ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ଯାହା ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ।” “ଏହି ଗନ୍ଧବିତ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ପଡ଼ିବା ଦେଖି, ଦେବମହାରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସୁରଭିଙ୍କୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ ।” “ସେ ଦେଖିଲେ, ଶକ୍ର ସୁରଭିକୁ ଆକାଶରେ ଦୁଃଖରେ ଭରି, କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିଲେ ।” “ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ‘ଆମେ କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛୁ କି? କିପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? ମୋତେ କହ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଜନା।’” “ଦେବମହାରାଜଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ନିଷ୍ଠା ସୁରଭି କହିଲେ, ‘ଏହାରୁ କୌଣସି କ୍ଷତି ନାହିଁ, ହେ ଦେବମହାରାଜ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି ।’” “‘ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ, ଶୋଷ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ତପି, ଚଷାର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରମିତ, ମୁଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି ।’” “‘ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିତ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଭାରରେ ଭରିଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଯାଉଛି; ପୁଅ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରିୟ ନାହିଁ ।’” “‘ଏହି ଜଗତ ଭରିଥିବା ତାଙ୍କ ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଭରି ସେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ର କିଏ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ନାହିଁ ଭାବିଲେ ।’” “‘ସେ ସଦା ନିଷ୍ଠା ଚରିତ୍ର, ସଦା ଜଗତକୁ ଉତ୍କୁ ରଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିତ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ—’” “‘ସେ ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥିଲେ ଭଳି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ କୌଶଳ୍ୟା ରାମ ବିନା କିପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ?’” “‘ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ଶୀଳବତୀ ଜନା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠି ଏବଂ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବ ।’” “‘ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ଭାଇ ଏବଂ ପିତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।’” “‘କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ବନକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି ।’” “‘ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଭୋଗିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଜନମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ସମୟରେ, ତୁମ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଶ୍ଚୟ ସହିବି ନାହିଁ ।’” “‘ତେଣୁ, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦୂରୀ ବାନ୍ଧ; ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ ।’” “‘ରାମ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରତାପରେ ନିଷ୍ଠା, ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଲେ, ମୁଁ ମୋ କର୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବି, ନିଜ ଉପରେ ଲାଗିଥିବା ବନବାସର ଅପବାଦ ଦୂର କରିବି ।’” ଏପରେ, ଭରତ ମାନେ ମନ୍ଦିତ ହାତୀ ଭଳି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ସାପ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରିଥିଲେ ।