ଭାରତ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ନିଆଁରେ କହିଲେ—"ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଦାସ ହେଇ ରହିବି, ମୋ ମନ ଭିତରେ ଶକ୍ତିର ଆଲୋକ ଜଗମଗାଇବ।" ଏଭଳି କଥା କହି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତଥାପି ତିନି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଅନେକ କଠୋର କଥାରେ ଆଘାତ କରି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଭଳି ଦହାଡ଼ିଲେ। ଏଠାରୁ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଭାରତ, ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ଅପମାନ କରି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ପୁନି କହିଲେ—"କୈକେୟୀ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉ, କ୍ରୂର ଅପରାଧିନୀ, ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, କାନ୍ଦିବାରେ ମରିବା ନୁହେଁ।" "ରାଜା କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କଣ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ଯେ ତୁମର କାରଣରୁ ଦୁଇଜଣ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସର ଶିକାର ହେଲେ? ତୁମେ ଏଇ ପରିବାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ଅଜନ୍ମ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ପାପ ଅର୍ଜନ କରିଛ। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେନାହିଁ।" "ତୁମେ ଏଇ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ବଞ୍ଚିତ କରି, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେଇଛ। ତୁମ କାରଣରୁ ମୋ ବାପା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି, ରାମ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଜୀବନ ଜଗତରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅପମାନ କରିଛ।" "ମାତା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭୀ, ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବିନାହିଁ, ତୁମେ ଅପରାଧିନୀ, ପତି ଧ୍ୱଂସକାରୀ।" "କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋର ଅନ୍ୟ ମାତାମାନେ ତୁମ କାରଣରୁ ଭାରି ଦୁଃଖିତ, ତୁମେ ଆମ ପରମ୍ପରାକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛ।" "ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତିଙ୍କର କନ୍ୟା ନୁହଁ, ତୁମେ ଦେମନୀ, ତୁମ ପିତାର ବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ।" "ତୁମ କାରଣରୁ ରାମ, ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାନ, ବନବାସରେ ଯାଇଛନ୍ତି, ଆମ ବାପା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛ।" "ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ବିରାଜିତ, ମୋର ତ୍ୟାଗିତ, ପିତା ବିହୀନ, ଭାଇମାନଙ୍କର ତ୍ୟାଗିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପେକ୍ଷିତ।" "ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଅପକର୍ମ ପ୍ରତିପାଦନ କରି, ତୁମେ ଏଇ ଦିନ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବ? ତୁମେ ନରକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବ।" "କ୍ରୂର ଅପରାଧିନୀ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହିଁ କି, ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ରାମ—କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ—ପରିବାରର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ?" "ପୁତ୍ର ମାତାର ଅଙ୍ଗ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ସେ କିନ୍ବା ବାନ୍ଧବ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।" "ଏକଥା କୁହାଯାଉଛି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁରଭି, ଦେବମାନେ ଉପାସିତ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଥିଲେ।" "ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଥକି ଭୂମିରେ ଶୟାନ, ସୁରଭି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାରିଲେ।" "ସେ ମହାତ୍ମା ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତଳେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ସୁରଭି ଶରୀରରୁ ତାଲ ଫୁଟିଥିଲା, ସୁରଭିର ଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।" "ଦେବମାନେ ଅଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ର ସେ ଗନ୍ଧ ତାଲ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ପଡ଼ିବା ଦେଖି, ସୁରଭିକୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।" "ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆକାଶରେ ଦୁଃଖିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ସୁରଭିକୁ ଚିହ୍ନିଲେ।" "ସେ ଦୁଃଖରେ ନିର୍ବିଗ୍ନ ହେବା ଦେଖି, ପ୍ରଶସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ରଧାରୀ, ଯୋଡ଼ି ହାତେ ଆଗକୁ ଆସି, ଉତ୍ସୁକତାରେ ପଚାରିଲେ—" "କୌଣସି ଭୟ ଆମପ୍ରତି ଆସୁଛି କି? କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? କୃପାକର, ଆମ ସମ୍ବଲର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୁହ।" "ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବରାଜଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସୁରଭି, କଥାରେ ନିପୁଣ ଓ ଦୃଢ଼, ଉତ୍ତର ଦେଲେ—" "ଏହି ଜଗତରୁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ଦେବମାନେ ଅଧିପତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋର ପୁତ୍ରମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ।" "ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଶିର ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜଳି, ଚାଷୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରମିତ—ଦେବମାନେ ଅଧିପତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଦୁଃଖ ପାଉଛି।" "ମୋ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ଭାରରେ ଅଭିଭୂତ—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ, ପୁତ୍ର ଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।" "ଏହି ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ହଜାର ଶିଶୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି; ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ଠାରୁ ପୁତ୍ରକୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି।" "ସୁରଭି ନିତ୍ୟ ନିଷ୍କପଟ, ଜଗତର ଉପକାରୀ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସ୍୵ଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।" "ଏପରି ହଜାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଜଣେ ଶିଶୁ ବିହୀନ ହେବାର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ରାମକୁ ହରାଇଛି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ କେତେ ଭୟଙ୍କର!" "ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଦେଖିଥିବା ସତୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବିହୀନ କରିଛ; ତୁମେ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବ।" "ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଓ ବାପାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଉତ୍ତର ଦେବି, ତାଙ୍କର ସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା କରିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରଭାମୟ ପୁତ୍ର ରାମକୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ନିଜେ ସନ୍ତଙ୍କ ଅନୁସୂତ ବନକୁ ଯିବି।" "ମୁଁ ତୁମେ କରିଥିବା ପାପ ଭୋଗିପାରିବିନାହିଁ, ନଗରବାସୀମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବିନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡକ ବନକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦୂରୀ ବାନ୍ଧ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।" "ଯେତେବେଳେ ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଦୃଢ଼, ଭୂମିକୁ ଫେରିବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବି, ବନବାସର ଦୂଷ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ ହେବି।" ଏଭଳି, ଜଙ୍ଗଲର ହାତୀ ଦଣ୍ଡ ଓ ଅଙ୍କୁଶରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭଳି, ଭାରତ କ୍ରୋଧରେ ଭୂମିରେ ତଳି ପଡ଼ିଲେ, ସାପର ଭଳି ଫୁଙ୍କିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ପୋଶାକ ଶିଥିଳ, ଗହଣା ସବୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନୀ ସେ ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଶୟାନ ହେଲେ, ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ପରବ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଭଳି। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚୋତ୍ତର ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଶୁଣ।