ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ମା, କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭିତରେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଟୁଟ ରହିପାରିବେ କିପରି? ରାମ ସଦା ନ୍ୟାୟବାନ୍, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର, ତୁମ ପ୍ରତି ସଦା ମାତାଙ୍କୁ ପୁଅ ଯେପରି ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ସେହିପରି ଆଦର କରେ। ଏହିପରି, ମୋ ବଡ ମା କୌଶଲ୍ୟା ତୁମ ପ୍ରତି ଜଣେ ଭଉଣୀ ଯେପରି ନ୍ୟାୟ ରଖି ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ—ଅତି ନିୟମିତ, ଚମ୍ଡା ଓ ବନବାସୀ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା—ବନରେ ପଠାଇଦେଲା ପରେ, ଏତେ ଦୁଷ୍ଟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭାବନା କରିନାହୁଁ? ନିର୍ମଳ, ଶୂର, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବନବାସୀ ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଥିବା ପୁଅକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରି, ତୁମେ କଣ କାରଣ ଦେଖିଲା? ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ତୁମ ରାଘବ ପ୍ରତି ଲୋଭ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ବଡ ଅପରାଧ ଘଟାଇଛ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବାରେ, ମୁଁ କିପରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ବା ଶକ୍ତିରେ, ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ମହାବଳୀ ରାଜା ସଦା ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ମୁଁ ଏହି ଭାର ଉଠାଇପାରିବି କିପରି, ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ଯେପରି ବଡ ଭାର ଉଠାଇଛି, କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଭାର ସହିପାରିବି? ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ବା ବୁଦ୍ଧି ଶକ୍ତି ଥାଏ, ମୁଁ କେବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ, ତୁମେ ପୁଅ ପାଇଁ ଲୋଭୀ। ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତା ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ମୁଁ ତୁମେ କେତେ ଦୁଷ୍ଟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମକୁ ଛାଡିବିନାହିଁ। ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ତୁମେ, ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ନିନ୍ଦା କରିଥିବା, ଏପରି ଭାବ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା? ଏହି ଦିନସର ରାଜବଂଶରେ ବଡ ପୁଅ ସଦା ରାଜା ହେବାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ତୁମେ ନ୍ୟାୟବାନ୍, ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରୁନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଧର୍ମ ପଥକୁ ତୁମେ ଜଣାନାହିଁ। ଏହି ରାଜବଂଶରେ ବଡ ପୁଅ ରାଜା ହେବାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଏହା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ରୀତି। ଯେମାନେ ଧର୍ମ ନିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍ତମ ପାରମ୍ପରିକତାରେ ଅଟୁଟ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ଗର୍ବ ହରାଇଯାଇଛି। ଏତେ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଅନୁସୂତି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏପରି ଅପରାଧ ଭାବ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା? ମୁଁ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅଟୁଟ, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଛ। ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି—ବନରୁ ଆମ ପରିବାରର ପ୍ରିୟ ଭାଇ ରାମକୁ ଆଣିବି। ରାମକୁ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ଦୃଢ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଦାସ ହେବି, ମୋ ମନର ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ଵଳିବି। ଏପରି ଭାବେ କହି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଅନେକ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଆହତ କରି, ଦୁଃଖରେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଯେପରି ଦହାଡ଼ିଲେ। ଏହାପରେ ଭାରତ, ମାତାକୁ ଏପରି ଭାବେ ଭାରି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—“କୈକେୟୀ, କ୍ରୁର ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅ; ଧର୍ମରୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, କିନ୍ତୁ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବନାହିଁ। ରାଜା କିମ୍ବା ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତୁମେ କଣ ଅପରାଧ ଦେଖିଲା, ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଜଣେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସ ପାଇଛନ୍ତି? ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରି ତୁମେ ଅଜନ୍ମ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ଅପରାଧ ଲାଗିଛ; କୈକେୟୀ, ନରକକୁ ଯାଅ, ତୁମ ପତିଙ୍କ ଲୋକ ଲାଗିବନାହିଁ। ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟ ଜଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ମୋକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେଲା। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ରାମ ବନକୁ ଗଲେ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଏହି ଜଗତରେ ଅପମାନ ଆଣିଛ। ମାତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିବା, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଶତ୍ରୁ ହେବା, କ୍ରୁର ରାଜ୍ୟ ଲୋଭୀ, ମୁଁ ତୁମେ ସହ କଥା ହେବିନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ପତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ମାମାନେ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି, ଆମ ଲିନିଏଜ୍ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି। ତୁମେ ଜଣେ ବିବେକବାନ୍ ଓ ଧର୍ମବାନ୍ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ନୁହଁ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ମହାରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ନୁହଁ; ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟୀ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଲିନିଏଜ୍ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ତୁମେ ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାମ ବନକୁ ଦୁଃଖରେ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ ହେଲା, ମୋ ପ୍ରତି ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛ, ପିତାହୀନ ହୋଇଛ, ଭାଇମାନେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମକୁ ନିନ୍ଦା କରେ। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ କୌଶଲ୍ୟାକୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପୁଅରୁ ଭିନ୍ନ କରି, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛ; ଏହି ଦିନେ ତୁମେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବ, ଯେଉଁ ନରକପଥରେ ଯିବା ନିଶ୍ଚୟ? କ୍ରୁର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ ଜଣାନାହିଁ ଯେ ବଡ ପୁଅ ରାମ, କୌଶଲ୍ୟା ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା, ପିତା ସମାନ, ପରିବାରର ପ୍ରାକୃତିକ ଆଶ୍ରୟ। ଏକ ପୁଅ, ମାତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ସେ ମାତା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କେବଳ ଆତ୍ମୀୟତାରୁ ନୁହଁ। ଏକ ଦିନ, କହାଯାଏ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମାନିତ ସୁରଭି, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅକୁ ଭୂମିରେ ଦେଖିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଅଚେତନ। ଦିନ ମଧ୍ୟାନରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଥକି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଦେଖି ସୁରଭି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କାନ୍ଦିଲେ। ତିନି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତଳେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ସୁରଭିର ଶରୀରରୁ ଝରିଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଶ୍ରୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ସୁରଭିର ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼ିବା ଦେଖି, ସୁରଭିକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଆଦର କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ, କ୍ରୋଧ ଓ ନିନ୍ଦାରେ ଅଟୁଟ ହୃଦୟରେ ଦେଖାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଭାବନା ଏବଂ ଭାବରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଲେ, ଏହି ବଂଶର ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରୀତି କିପରି ତୁମେ ଭଙ୍ଗ କରିଛ।