ବିଶାଳ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୀଡିତ ଭରତ, ତାଙ୍କର ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖର ସ୍ବରେ କହିଲେ—“ମୋର ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ମହାନ ରାଜା, ଏବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; କିଏ ଏହି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲା? କାହିଁକି ସେ ବନକୁ ଗଲେ? କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଭାସିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ, ସେମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିଲେ? ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ମାତାପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନମ୍ରତା ଦେଖାଏ, ସେ ମହାନ ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ପୁଅ ପରି ଗରିମା ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ମୋର ବଡ଼ ମା କୌଶଳ୍ୟା ମଧ୍ୟ, ତୁମପ୍ରତି ଭଗିନୀପ୍ରତି ଭାବରେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପୁଅ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ବାକ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବନକୁ ପଠାଇଦେଲେ ପରେ, ହେ ପାପିନୀ, କିପରି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାଁତ? ଯିଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପ୍ରଶଂସିତ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଏବଂ ବିର ରାମକୁ ବନକୁ ପଠାଇଦେଲେ, ଏହା ପାଇଁ କଣ ତୁମର କାରଣ ରହିଛି? ତୁମର ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ପ୍ରତି ଲୋଭ ମୋ ପାଖରେ ଗୁପ୍ତ ଥିଲା ନୁହେଁ; ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆଣିଛ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭଳି ପୁରୁଷଶାର୍ଥୀଙ୍କୁ ହରାଇ, ମୁଁ କିପରି ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ମୋର କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ବଡ଼ ପିତା ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ତାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରେ। ମୁଁ ଏହି ଭାର ଉଠାଇପାରିବି କିପରି? ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ଭଳି ଏତେ ଭାର କିପରି ବହିପାରିବି? ମୋର କୌଣସି ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଇଛାକୁ କେବେ ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ, ହେ ପୁତ୍ରଲୋଭିନୀ। ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତୃଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବିନାହିଁ, ଯଦିଓ ତୁମ ମନେ ଦୁଷ୍ଟତା ରହିଛି। କିନ୍ତୁ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ଓ ଆଚରଣରୁ ପତିତ? ଏହି ବଂଶରେ ସଦା ବଡ଼ ଭାଇ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଚାଲନ୍ତି। ମୁଁ ଦେଖେ, ତୁମେ ନ ନ୍ୟାୟ, ନ ରାଜଧର୍ମ ନ ରାଜନୀତି ଅନୁସରଣ କରୁଛ; ଏହି ନିୟମ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ପ୍ରଚଳିତ। ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ମାନନ୍ତି ଓ ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖି ଗର୍ବ ହରାଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ଏମିତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶର ହୋଇ, କିପରି ଏପରି ନିନ୍ଦନୀୟ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଗଲା? ମୁଁ ତୁମର ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଇଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଛ। ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ, ମୁଁ ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି—ମୋ ପ୍ରିୟ ଭାଇଁକୁ ବନରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି। ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେବି, ଆନ୍ତରିକ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବି।” ଏପରି ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ମହାପୁରୁଷ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଭଳି ଦହଡ଼ି ଉଠିଲେ। ଏହିପରେ, ଭରତ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, “ହେ କୈକେୟୀ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉ, କଠୋର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, କନ୍ଦି କନ୍ଦି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କର। ରାଜା କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କ’ଣ ତୁମେ ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁହେଁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ? ଏହି ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ପାପ କରିଛ; ହେ କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ପତିଲୋକ କଦାପି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟ ଜନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଭୟ ଆଣିଛ। ତୁମେ ଦ୍ୱାରା, ମୋର ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ରାମ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ମୋର ମୁଣ୍ଡକୁ ଏହି ଲୋକରେ ଅପମାନ ଲାଗିଛ। ତୁମେ ମୋର ମାତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ରାଜ୍ୟପ୍ରତି ଲୋଭିନୀ, ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା କରିବିନାହିଁ, ହେ ପତିନାଶିନୀ। କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋ ଅନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ମାତାମାନେ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଛନ୍ତି, ହେ କୁଳଦୂଷିକା। ତୁମେ ଯେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଏହି ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେନି; ତୁମେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଜନ୍ମିଛ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାନ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ବନକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ଆମର ପିତା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ଏବେ ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ପିତାହୀନ, ଭାଇମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ, ତୁମେ କ’ଣ ଲୋକକୁ ଯିବା? ତୁମ ଗତି ନରକ। ତୁମେ ଜାଣନାହଁ କି, ବଡ଼ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପିତା ସମାନ, ସେଇ ପରିବାରର ସ୍ଵାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ? ପୁଅ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ଅଂଗ ଓ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କେବଳ ସମ୍ପର୍କରୁ ନୁହେଁ। ପୁରାଣ କଥା ଅନୁସାରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ସୁରଭି ନାମକ ଗାଈ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅକୁ ପୃଥିବୀରେ ଦୁଃଖରେ, ଅଚେତନ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଥିଲେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନର ତାପରେ, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମା ସୁରଭି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ଗମନ କରିବା ବେଳେ, ସୁରଭିଙ୍କ ଦେହରୁ ମନୋହର ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଝରିପଡ଼ିଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣର ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ତାଙ୍କର ଭୃକ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଲେ।