ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗଭୀର କଥାରୂପେ ଓଡ଼ିଆରେ ଏଭଳି ଉପସ୍ଥାପନା କରାଯାଉଛି— ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, “ମୋ ପିତା, ସତ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ରୁତିରେ ଦୃଢ଼, ତୁମକୁ ଦେଖି ଏମିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକରେ ପୁଡ଼ିଗଲେ ଓ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ଅନ୍ତିମ ଦୁଃଖର ମୂଳ କିଏ? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ମହାନ ରାଜା ନାସ୍ତ ହୋଇଗଲେ—କିଏ ଦୋଷ କଲା? କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ଅପରାଧ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ବନବାସ ଦିଆଗଲା? କାହିଁକି ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ? କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ଯେଉଁମାନେ ପୁଅ ଶୋକରେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚି ରହିଛନ୍ତି ତୁମେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ସତ୍ୱେ? ରାମ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ମାତାପାଇଁ ଉଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖିଥାନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ, ମୋ ପ୍ରଥମ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରତି ଧର୍ମ ଓ ଭାଗିନୀ ସମ୍ମାନ ରଖିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ସେ ଚିରଅନୁଶାସନ ଓ ଚର୍ମ ଓ ଚିର ଧାରଣ କରିଛି—ଏମିତି ତୁମେ କିପରି ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାଁ? ଅପରାଧହୀନ, ପ୍ରଶଂସିତ, ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା ଏହି ପୁଅକୁ ବନକୁ ଦେଇ, କ’ଣ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଖିଲା? ତୁମର ରାଘବ ନେଇ ଲୋଭ ମୋ ପାଖରେ ଗୁପ୍ତ ରହିନଥିଲା; ରାଜ୍ୟପାଇଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ତୁମେ ଆଣିଛ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ବିନା—ମୁଁ କିପରି ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ରାଜା ସଦା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଠି ଏତେ ଭାରୀ ଦାୟିତ୍ୱ ମୁଁ କିପରି ଉଠାଇପାରିବି, ଏକ ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ଭଳି ଭାର ଚାପିଲେ ଯେପରି? ମୋର ତାପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଏହି ଲୋଭୀ ଇଚ୍ଛାକୁ କେବେ ପୂରଣ କରିପାରିବିନି। ମୁଁ ଏପରି ମନେ କରେ ଯେ, ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତା ଭାବେ ମାନେ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ତୁମ ମନ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଭରିଛି। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଅପବିତ୍ର ଚିନ୍ତା କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା? ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ଆଚରଣ ନିମିତ୍ତେ ତୁମକୁ ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ସେହି ଆଚରଣରୁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ କରିଛ। ଏହି ରାଜବଂଶରେ ସଦା ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତୁମେ ନ ଧର୍ମରେ, ନ ରାଜନୀତିରେ ନ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ଚାଳିତାନୁସାରେ ଅଛ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହି ପ୍ରଥା ସ୍ଥିର—ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାଜା ହୁଏ। ଏଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସଂପ୍ରଦାୟ ପାଳନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ବ ହରାଇଛନ୍ତି। ଏତେ ଉତ୍ତମ ରାଜାମାନେ ତୁମ ଋତିରେ ଜନ୍ମ ହେଉଥିଲେ, ତଥାପି ଏପରି ଅନ୍ଧକାର ଭ୍ରମାବସ୍ଥା କିପରି ତୁମେ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା? ମୁଁ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରାଣ ନାଶକ ଦୁର୍ଗତି ଆରମ୍ଭ କରିଛ। ତଥାପି, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି—ମୁଁ ଆମ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି। ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ମୁଁ ଭିତରୁ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ନେଇ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଦାସ ହେବି। ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟ କଥାରେ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଭଳି ଗର୍ଜନ କଲେ। ଏହି ଉପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପୁନି କହିଲେ, “ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ହରାଅ, କୈକେୟୀ! କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ମରିଯିବା ଉଚିତ। ରାଜା ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କ’ଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ଯେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସ ଦିଆଗଲା? ତୁମେ ଏହି ପରିବାରକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ଅଜନ୍ମା ଶିଶୁ ହତ୍ୟା ଦୋଷୀ ହେଲା; ହେ କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ପତିଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏତେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟ ଜନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେଇଛ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ମୋତେ ଅପମାନ ଦେଲା। ମାତୃ ରୂପେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, କ୍ରୂର ଓ ରାଜ୍ୟଲୋଭୀ; ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବିନି, ଦୁଷ୍ଟ, ପତିନାଶିନୀ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାତାମାନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଛନ୍ତି, ଏହି କୁଳ ଅପବିତ୍ର କରିଛ। ତୁମେ ଜଣେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଶ୍୵ମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ନୁହଁ; ତୁମେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ତୁମ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟପରାୟଣ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋ ତ୍ୟାଗିତ, ପିତା ବିନା, ଭାଇମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତୁମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି। ଧର୍ମପରାୟଣ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପୁଅଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ କରି, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ କ’ଣ ଲୋକରେ ଯିବା, ତୁମ ଗତି ନରକ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। କୃର, ତୁମେ ଜାଣୁନାହାଁ କି, ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେଇ ପରିବାରର ନିଜସ୍ୱ ଆଶ୍ରୟ? ପୁଅ ମାଆର ଅଂଗ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଏକଥା ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁରଭି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଭୂମିରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅବସ୍ଥିର ଦେଖି, ଦିବସ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଦୁଇ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଆଖି ଜଳରେ ପୂରିଗଲା, ପୁଅ ଶୋକରେ ତିନି କନ୍ଦିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଉପାଳମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି କରି, ପରିବାର ଓ ଧର୍ମ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।