ବର୍ତମାନ ଦଶରଥଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନଙ୍କର ନିର୍ବାସନ ବିଷୟରେ ଶୁଣି ଭରତ ଗଭୀର ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— “ମୋ ପିତା ଏବଂ ରାମ ଭାଇ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପିତା ସମାନ ଥିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଛି, ଏ ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପଯୋଗୀ? ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଯୋଗାଇଛ, ଏକ ଘାଉ ଉପରେ ଲୁଣ ଦେଇଥିବା ପରି; ରାଜାଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରି ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ତପସ୍ୱୀ କରି ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ ଆଣିଛ। ତୁମେ ଆମ ପରିବାରର ନାଶ ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି ସମାନ ଆସିଛ; ମୋ ପିତା ଜ୍ୱାଳା ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ତୁମେ କେତେ ଅପୟ ଆଣିଛ ତା ଜଣାନାହିଁ। ତୁମ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି; ଏ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଉପଭୋଗ ତୁମ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ହରାଇଛ, ତୁମେ ଆମ ବଂଶର ଅପମାନ ଆଣିଛ। ମୋ ପିତା, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଦେହ ଛାଡିଛନ୍ତି— ଦଶରଥ ରାଜା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏ ମହାରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି; ରାମ କିଏ ନିମିତ୍ତରେ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ, କ’ଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲେ? କୌଶଳ୍ୟା ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ପରେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ? ଏ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସଦା ମାତା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇଥିଲେ; ଏଭଳି ମୋ ବଡ଼ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ତୁମେ ଉପରେ ଧର୍ମ ରଖି, ଭଉଣୀ ପାଇଁ ଯେପରି ଆଦର କରିଥିଲେ। ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଏବଂ ଚିର ନିୟମିତ, ଚମର ଏବଂ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଲା, ତାପରି ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇ କିପରି ଦୁଃଖ ନାହିଁ? ଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ବୀର, ନିୟମିତ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ କରି, ଚମର ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲା, ତୁମେ କ’ଣ କାରଣ ଦେଖିଲା? ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମର ରାମ ପ୍ରତି ଲୋଭ ମୋ ପାଇଁ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଣିଛ। ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ— ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ— ନିବୃତ ହୋଇବା ପରେ, ମୁଁ କିପରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସଦା ତାଙ୍କର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ତାଙ୍କ ଅଟାଳିକା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ପରି। ମୁଁ ଏ ଭାର ଉଠାଇପାରିବି କି? ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ଭାରୀ ଭାର ତଳେ ଯୋକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାର ଉଠାଇପାରିବି? ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଶକ୍ତି ଥାଏ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମ ଲୋଭ ଅନୁସାରେ କେବେ କାମ କରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କେବେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ, ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତା ଭାବେ ଦେଖେ। କିପରି ଏପରି ଭାବ ତୁମ ମନରେ ଆସିଛି, ଦୁଷ୍ଟ, ଧର୍ମ ଚ୍ୟୁତ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ? ଏ ବଂଶରେ ସଦା ବଡ଼ ପୁଅ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୋଇଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାମ କରନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମେ ନ୍ୟାୟିକ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବୁନି, ରାଜଧର୍ମ ମାନୁନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ତୁମେ ଜଣାନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ବଡ଼ ପୁଅ ସଦା ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହି ରୀତି ସ୍ଥିର। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ ହରାଇଛନ୍ତି, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିବା ପରେ। ତୁମେ ଏତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, କିପରି ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ମୂଢ଼ତା ତୁମେ ମନେ ଆଣିଛ, ତାର ଦୂଷ୍ୟ ଫଳ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ? ମୁଁ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ଅପୟ ଉଦ୍ଭବ କରିଛ; ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଛ। ତୁମ ପାଇଁ ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିବି— ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ମୋ ଭାଇ, ଆମ ପରିବାରର ପ୍ରିୟ ରାମକୁ ଆଣିବି। ରାମକୁ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରଖି, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଦାସ ହେବି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତି ହେବି। ଏପରି କଥା କହି, ମହାତ୍ମା ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ବହୁତ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଆଘାତ କରି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱନି ହୋଇଥିବା ପରି ରୋଷରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିଅଡ଼ିଲେ। ଏପରେ ଭରତ, ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ଦୂଷ୍ୟ କରି, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପୁନି କହିଲେ— “କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅ; ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା କରନି। ରାଜା କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ଯେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଏବଂ ନିର୍ବାସନ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଏକ ସମାନ ଭାବରେ ଆସିଛ? ପରିବାର ନଶ୍ଟ କରି, ତୁମେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ଦୋଷ ଲାଗିଛ; କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ତୁମ ପତିଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାମ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଆଣିଛ। ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି; ଏ ଜଗତରେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଅପମାନ ଆଣିଛ। ତୁମେ ମାତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ମୋ ଶତ୍ରୁ, ଦୁଷ୍ଟ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଲୋଭି; ମୁଁ ତୁମେ ସହ କଥା କହିବି ନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ପତିଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା। କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମାତାମାନେ, ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ଏତେ ଦୁଃଖ ପାଇଛନ୍ତି, ଆମ ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା ନୁହେଁ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତିଙ୍କର କନ୍ୟା ନୁହେଁ; ତୁମେ ରାକ୍ଷସୀ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ମୋ ପିତା ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।