ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଦିଆଯିବା ପରେ, ମହାନ୍ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ରାଜା ଦଶରଥ, ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇଯାନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତିଶୟ ସ୍ନେହ ଓ ଶୋକରେ ଦୀନ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି, “ଏବେ ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର ଉପରେ ଅଛି, ଏହା ନିରାପଦ ଓ ତୁମ ଅଧୀନରେ ଅଛି । ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ କରିଛି, ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର । ଏବେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ମୁନିବର ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରଉଚିତ ବିଧିରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର ।” ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି, ଅପରପଟେ ଭରତଙ୍କ ଅନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ଭରିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା । ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେବା ଖବର ଶୁଣି, ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ କହିଲେ: “ଏବେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଦରକାର? ମୋ ପିତା ଓ ମୋ ଭାଇ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପିତାସମ, ସେମାନେ ନଥିବାବେଳେ ଏହି ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ମୂଲ୍ୟ? ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଯୋଗ କରିଛ, ଯେପରି ଆଘାତ ଉପରେ ଲୁଣ ଦେଉଛ; ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀ କରିଦେଲେ । ତୁମେ ଆମ ପରିବାର ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି ପରି ଆସିଛ; ପିତା ଜଣେ ଜଳନ୍ତା ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ତୁମେ ଅଟଳ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ । ତୁମ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଏଇ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ତୁମ ମୂଢତା ଦ୍ୱାରା ଆମ ଖ୍ୟାତି ନଷ୍ଟ ହେଲା । ମୋ ପିତା, ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ; ରାମ କାହିଁକି ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ, କ’ଣ ଦୋଷରେ ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ? କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, କିପରି ତୁମେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏପରି ଅମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ? ରାମ ସଦା ତୁମ ପ୍ରତି ମାତୃଭକ୍ତି ଓ ମର୍ୟାଦା ପାଳନ କରନ୍ତି, କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପ୍ରତି ଭଗିନୀସମ ଆଚରଣ କରନ୍ତି । ଏପରି ଏକ ନିର୍ଦୋଷ, ଶୂର, ନିଜେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷକୁ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ, ତାହାର କ’ଣ କାରଣ? ତୁମ ଲୋଭ ଏବଂ ରାମ ପ୍ରତି ଅନୁଚିତ ଆକାଂକ୍ଷା ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୁଚିଥିଲା ନାହିଁ; ଏହି ବିପଦ ତୁମ ରାଜ୍ୟଲୋଭର ଫଳ । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ କେମିତି ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ପିତା ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ତାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ । ମୁଁ ଏହି ଭାର ଉଠାଇପାରିବି କି? ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ପରି ଏତେ ବଡ଼ ଭାର କିପରି ଉଠିପାରିବି? ଯଦିଓ ମୋର ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତି ଥାଏ, ମୁଁ ତୁମ ଏହି ଅନୁଚିତ ଇଚ୍ଛା କେବେ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ । ମୁଁ ଚାହେ ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ହେଉ, ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତୃବତ୍ ମାନିଥାନ୍ତି, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏପରି ଅଚ୍ଛି ଚିନ୍ତା କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଛ? ଆମ ବଂଶରେ ସଦା ବଡ଼ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ତୁମେ ନ ନ୍ୟାୟରେ, ନ ରାଜଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ନ ରାଜାନୁଶାସନର ସମ୍ମାନ କର । ରାଜବଂଶର ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ବଡ଼ ପୁଅ ସଦା ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶରେ । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ବଂଶର ଗର୍ବ ଏବେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ଏପରି ମହାନ୍ ବଂଶର ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମୋହ କିପରି ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କଲେ? ମୁଁ ତୁମ ଏହି ଅନୁଚିତ ଇଚ୍ଛା କେବେ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟରେ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଅସିଛ । ତଥାପି, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆମ ପରିବାରର ଆଦର୍ଶ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବି । ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେଇ, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ସେବକ ହେବି, ମୋର ଅନ୍ତର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଵଳିଉଠିବି । ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ପର୍ବତ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଦାହାଡ଼ିଥିବା ପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କୁହିଲେ । ଏହାପରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏବଂ ଅଧିକ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ: “ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ହରାଅ, କୈକେୟୀ, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା; ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରନ୍ଦନ କରିକି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତୁ । ରାଜା କି କି ଦୋଷ କରିଥିଲେ, କିମ୍ବା ରାମ, ଯିଏ ସତ୍ୟଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଯେଉଁଠାରୁ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ନିର୍ବାସନ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିଲା? ଏହି ପରିବାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ତୁମେ ଅଜନ୍ମ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ପାପୀ ହେଲ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ପତିର ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ ନାହିଁ । ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଭୟ ଆଣିଛ । ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅପମାନ ମୋ ପାଇଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛ ।” ଏପରି ଭାବରେ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖ, କ୍ରୋଧ ଓ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଦୁଃଖିତ ଅଭିଯୋଗ ଅୟୋଧ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତାପ ହେଲା ।