ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଦୁଃଖମୟ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର, ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି—ସେଠାରେ ସିତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହଯାତ୍ରୀ। ଏହି ଖବର ଶୁଣି ବରତ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଭାଇ ରାମଙ୍କ କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି ନାହିଁ ଭାବିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଉତ୍ତମ କୁଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମନେ ପକାଇ, ତଥ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁଃଖୀ ବା ଧନୀ ନିର୍ଦୋଷ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ପ୍ରତି ମନ ଦୌଡ଼ାଇନାହାନ୍ତି, ତେବେ କଣ ଦୋଷରେ ଏମିତି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି? ଏହିପରେ, ବରତଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାତା କୈକେୟୀ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁସାରେ ଓ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ବଭାବରେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତି ନେଇ, ଆପଣାକୁ ଚତୁର ଭାବି, କୈକେୟୀ କହିଲେ—"ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିର୍ଦୋଷ କୌଣସି ଧନୀ ବା ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି। ସେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ତେବେ ତୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମ ପାଇଁ ବନବାସ ଚାହିଲି। ତୋର ପିତା, ନିଜ କର୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସେହିପରି କଲେ।" "ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ବନକୁ ପଠାଯାଇଲେ; ଏବଂ ମହାନ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଦୁଃଖରେ, ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହା ସବୁ ମୁଁ କେବଳ ତୋ ପାଇଁ କରିଛି। ଦୁଃଖ କରିନାହିଁ, ଭୟ କରିନାହିଁ; ଧୈର୍ୟ ଧର। ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଓ ନଗର ତୋର ଅଧିନରେ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ। ଏହିପରି, ଶୀଘ୍ରେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଶୁଭ ମନରେ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।" ଏହି ସମୟରେ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼ିବାକୁ ମିଳେ। ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ବନବାସରେ ଯିବା ଶୁଣି ବରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ—"ଏପରି ଦୁଃଖରେ, ପିତା ଓ ପିତୃସ୍ଥାନୀୟ ଭାଇ ହାରାଇ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କଣ କାମର? ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଇଛ, ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗୀ ବନାଇ। ତୁମେ ଆମ ପରିବାର ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି ଭଳି ଆସିଛ; ମୋ ପିତା ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ତୁମେ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ।" "ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ, ହେ ଦୁଷ୍ଟେ, ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା; ତୁମ ମୋହରେ ଏହି କୁଳର ସମସ୍ତ ସୁଖ ହରାଗଲା, ତୁମେ ଆମ କୁଳକୁ କଳଙ୍କିତ କଲ। ମୋ ପିତା, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତୁମ ସମ୍ପର୍କରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତା ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ; କିଏ ହେଉଛି, ରାମକୁ କାହିଁକି ବନକୁ ପଠାଗଲା? କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ଦୁଃଖରେ, କିପରି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି?" "ରାମ ତୁମ ପ୍ରତି ସଦା ମାତୃଭକ୍ତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ; ଏବଂ ମୋର ବଡ଼ ମା କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରତି ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ବନକୁ ପଠାଇ, ସେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଛି, ତୁମେ କିପରି ଦୁଃଖ ପାଉନାହାଁ? ଦୋଷହୀନ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ବୀର ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ, ଏହି କାରଣ କଣ?" "ତୁମର ରାମ ପ୍ରତି ଲୋଭ ମୋରୁ ଲୁଚିନଥିଲା; ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ଘଟାଇଛ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାଥିବାରେ, ମୁଁ କିପରି ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ରାଜା ମଧ୍ୟ ସଦା ରାମଙ୍କୁ ଭରସା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ନିଜ ଅରଣ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରେ। ମୁଁ ଏହି ଭାର ଉଠାଇ ପାରିବି କି? ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ଭଳି ମୋତେ ଏତେ ଭାର ଦିଆଯାଇଛି—ମୋର କି ଶକ୍ତି?" "ତପଃଶକ୍ତି ବା ବୁଦ୍ଧିରେ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କେବେ ତୁମ ଏହି ଅନୁଚିତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତା ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ତେବେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଏମିତି ଅସୁନ୍ଦର ଭାବ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ?" "ଏହି କୁଳରେ ସଦା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ ନ୍ୟାୟବାନ୍ ଭାବେ ଦେଖୁନାହିଁ, ତୁମେ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁନାହାଁ, ରାଜବଂଶର ପରମ୍ପରା ବୁଝୁନାହାଁ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସଦା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ—ଏହା ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟେ ପ୍ରଚଳିତ ନୀତି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ କୁଳ ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତୁମ ସମ୍ପର୍କରେ ଏହି ଗର୍ବ ହରାଇଛନ୍ତି। ଏତେ ଉତ୍ତମ କୁଳର ସନ୍ତାନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ଏମିତି ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହ ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା?" "ମୁଁ ତୁମ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଦେଉଛ। ଏବେ, ତୁମ ପାଇଁ, ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିବି: ଆମ ପରିବାରର ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ ବନରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।" ଏହିପରି, ବରତଙ୍କ ହୃଦୟର ଅଗ୍ନି ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମବୋଧ ଓ ଭାଇପ୍ରେମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।