ଦଶରଥ ମହାରାଜ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, “ହେ ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଗମନ କଲେ। ସମୟ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି, ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ତାଙ୍କର ଶେଷ ଶବ୍ଦ ଏହି ଥିଲା। “ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖିବେ।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ଆତ୍ମାନ୍ତର ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ମାଆଁକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଏଉଁଠି କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଥିବାରେ, ମାଆଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ସେ କଥା ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗିବା ଭୟରେ ତାହା ଲୁଚାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, “ସେ ରାଜକୁମାର, ମୋ ପୁଅ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବନବାସୀ ଜୀବନ ପାଇଁ ଚମ୍ର ଓ ଭାଲୁକ ଚାମର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଏହି ଶୁଣି, ଭରତ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଭାବିଲେ ଯେ କଣ ତାଙ୍କର ଭାଇ କୌଣସି ଦୋଷ କରିଛନ୍ତି କି? କିନ୍ତୁ ନିଜ ବଂଶର ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ସେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି? ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ତେବେ କ’ଣ ଦୋଷରେ, ଗଭିନି ହତ୍ୟା ପାପୀ ପରି, ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ?” ତାପରେ, ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ମାଆଁ, ନିଜ କୃତ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ନାରୀ ସ୍ଵଭାବରେ, ଯାହା ଘଟିଥିଲା ଠିକ୍ ସେପରି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବା ସହ ବିମୂଢ଼ ଥିଲେ ଏବଂ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଭାବି, କହିଲେ: “ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣର ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ ଓ ଗରିବକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି। ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ମୁଁ ତୋର ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ ତୋର ବାପାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲି। ସେ ତାଙ୍କ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କାମ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ହେଲେ। ରାଜା, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବାରେ, ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହେଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଭାର ଗ୍ରହଣ କର। ଏହି ସବୁ କାମ ମୁଁ କେବଳ ତୋର ପାଇଁ କରିଛି, ଦୁଃଖ କରିବ ନାହିଁ, ଦୂଃଖିତ ହେଉ ନାହିଁ, ଶୌର୍ୟ ଧାରଣ କର। ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୋର ଅଧିନରେ ଅଛି, ନିରାପଦ ଅଛି। ଏହିପରି, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଶୀଘ୍ର ସଂସ୍କାର ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।” ଏହି ପରି ଦୃଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଂଶରେ। ପିତୃବିୟୋଗ ଓ ଭାଇମାନେ ବନବାସର ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ: “ମୋତେ ଏ ରାଜ୍ୟ କ’ଣ ଦରକାର, ଯେଉଁଠି ପିତା ଓ ମୋ ପିତାପର୍ୟ୍ୟାୟ ଭାଇ ନାହାନ୍ତି? ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଇଛ, ଯେପରି ଘାଉ ଉପରେ ଲୁଣ ଛିଟିଏବା, ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇ ଓ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗୀ କରି। ତୁମେ ଆମ ବଂଶ ନାଶ ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି ପରି ଆସିଛ, ମୋ ବାପା ତୁମକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଆଲିଂଗନ କରି ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତୁମ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ଏବଂ ତୁମ ମୂଢ଼ତାରେ ଏ ବଂଶର ଶୁଭ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏପରି ଧର୍ମପ୍ରିୟ ରାଜା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କିଏ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କଲେ, କ’ଣ କାରଣରେ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ? କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, କିପରି ତୁମ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଇ ବଞ୍ଚି ପାରିଛନ୍ତି, ମାଆଁ? ରାମ ସଦା ତୁମପ୍ରତି ମାତୃସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏପରି ମଧ୍ୟ, କୌଶଳ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତୁମପ୍ରତି ଭାଗିନୀ ପରି ଧର୍ମପଥ ଅନୁସରେ ଚାଲିଥିଲେ। ନିଜ ପୁଅ, ନିୟମିତ ଓ ଚମ୍ର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଏହି ଧାର୍ମିକ ଭାଇକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, କିପରି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉ ନାହାନ୍ତି? ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶୂରବୀର ଏବଂ ନିଜେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, କ’ଣ କାରଣ ଦେଖିଲୁ? ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମର ରାମ ପ୍ରତି ଲୋଭ ମୋତେ ଅଗ୍ୟାତ ଥିଲା ନୁହେଁ; ଏହି ବଡ଼ ବିପଦ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ତୁମେ ଘଟାଇଛ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ବିନା, ମୁଁ କିପରି ଏ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ଦଶରଥ ମହାରାଜ ସଦା ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ନିଜ ଅରଣ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରେ। ମୁଁ ଏହି ଭାର କିପରି ବହିପାରିବି, ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ପରି ଏତେ ଭାର କିପରି ଉଠାଇପାରିବି? ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତି ଥାନ୍ତା, ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିନଥାନ୍ତି, ଯଦିଓ ତୁମେ ପୁଅ ପ୍ରତି ଲୋଭିନୀ। ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ, ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାଆଁ ଭାବି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଅନର୍ଥ ଭାବ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା, ମାଆଁ? ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖିଥିଲେ, ତୁମେ ତାହାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲୁ। ଏହି ବଂଶରେ ସଦା ବଡ଼ ଭାଇକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ କରାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳନ୍ତି।” ଏହିପରି ଭାବରେ ଭରତ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୋଭରେ ନିଜ ମାଆଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ କରି କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖ ଅତିରେକ ହେଲେ।