ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆଚାରରେ ଅଟୁଟ ଓ ସତ୍ୟବାନ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ପାଇଁ ପିତା ସମ ଭାବ ରଖିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ଏକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଚରଣକୁ ଧରିବି, କାରଣ ସେଇଁ ଏବେ ମୋର ଶରଣ । ଏମିତି ମହାନ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ନେଇ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋ ପିତା, ସତ୍ୟଶୀଳ ଓ ପ୍ରବଳ ପ୍ରତାପୀ ଦଶରଥ, ସେଠି ସେଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ? ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଶେଷ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ । ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଥା କହିଲେ । ସେ କହିଲେ, "ତୁମର ପିତା, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ 'ରାମ! ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ ଓ ଶେଷରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଠିକୁ ଚଳିଗଲେ । ସମୟ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି, ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ତାଙ୍କର ଶେଷ ଶବ୍ଦ ଦେଲେ—'ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ପୁନଃ ଫେରିଆସିବା ଦେଖିବେ, ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଆସିବା ଦେଖିବେ ।'" ଏହି ଦ୍ବିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ମନମର୍ମରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଉତ୍ସାହହୀନ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମାଆଁ କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ କଥା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ ଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଭୟ କରୁଥିଲେ କିଛି ମିଛ କୁହିବାକୁ । "ମୋର ପୁଅ, ରାମ ବାଲ୍କଳ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଡଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ ।" ଏହା ଶୁଣି, ଭରତ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଭାଇଙ୍କ କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି ନାହିଁ ଭାବି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ବଂଶର ମହିମା ମନେପକାଇ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ସେ କୌଣସି ନିର୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି? ରାମ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ପରସ୍ତ୍ରୀ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇନାହାନ୍ତି । ତେବେ କିଏ ଦୋଷରେ, ଯେପରି ଜଣେ ଗର୍ଭହତ୍ୟା କରିଥାଏ, ସେ ଡଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ?" ତାପରେ ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାଆଁ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଯଥାଘଟିଲା ସେପରି କଥା କହିଲେ । ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ସହ ବିମୂଢ଼ ଭାବରେ ଆପଣକୁ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଭାବି, କହିଲେ, "ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣର ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି । ସେ ଅନ୍ୟ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇନାହାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଯେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୁଣିଲି, ତେବେ ତୋ ପିତାଙ୍କଠାରେ ତୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଚାହିଲି । ତୋର ପିତା, ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି କଥା ପୂରଣ କଲେ । ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ପଠାଇଦେଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାର ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମହାନ ଓ ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ଶୋକରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ରାଜ୍ୟ ତୁମର ହସ୍ତାଧିନ ଓ ନିରାପଦ । ତେଣୁ, ଶୀଘ୍ର, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଉପଯୁକ୍ତ ରୀତିରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର । ଏ ସବୁ କାମ ମୁଁ କେବଳ ତୋର ଲାଗି କରିଛି । ଦୁଃଖ କର ନାହିଁ, ଭୟ କର ନାହିଁ, ପ୍ରାଣେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର ।" "ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୋର ଅଧିନ ଓ ନିରାପଦ । ଏବେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର ।" ଏଠିଏ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକତିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ । ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ନିର୍ବାସିତ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏହି ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ଦରକାର, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ପିତା ଓ ପିତା ସମ ଭାଇ ବିନା ଏଠି ବସିଛି? ତୁମେ ମୋର ଦୁଃଖ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଲ, ଏକ ଘାଉ ଉପରେ ଲୁଣ ଝରାଇଲା, ରାଜାଙ୍କୁ ମରାଇଲା ଓ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗୀ କଲା । ତୁମେ ବଂଶ ନାଶକ ରାତି ପରି ଆସିଲା, ପିତା ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଗ୍ନି ଧରିଲେ । ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ଦୁଷ୍ଟା, ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା; ତୁମ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଏଇ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଚାଲିଗଲା, ତୁମେ ବଂଶକୁ କଳଙ୍କିତ କଲ । ଏପରି ଏକ ନିର୍ମଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାଜା, ମୋର ପିତା, ତୁମ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ।" "ଧର୍ମପରାୟଣ ମୋ ପିତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ; କିଏ ଦୋଷରେ ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ, କିଏ ଦୋଷରେ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ? କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଚାଲିଯିବାରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ତୁମେ ମାଆଁ ଥିବା ସତ୍ୱେ କିପରି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ରାମ ସଦା ତୁମେ ମାଆଁ ଭାବରେ ଯେପରି ଆଦର କରିଥିଲେ, ସେପରି ମଧ୍ୟ କୌଶଳ୍ୟା ତୁମକୁ ଭଉଣୀ ଭାବେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଏମିତି ନିଜ ପୁଅକୁ ବାଲ୍କଳ ଓ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ କିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ? ଦୋଷହୀନ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ବୀର ପୁଅକୁ ବାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି ନିର୍ବାସିତ କରି, କିଏ ଉପକାର ଦେଖିଲୁ? ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭାବୁଛି, ରାଘବ ସମ୍ପର୍କରେ ତୁମ ଲୋଭ ଆଗରୁ ମୋତେ ଅଜଣା ଥିଲା ନାହିଁ; ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ବିପତ୍ତି ଆଣିଲ ।" "ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, କିପରି ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ପ୍ରବଳ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଉପରେ ରାଜା ସଦା ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏପରି ଭାର ମୁଁ କିପରି ବହିପାରିବି? ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ପରି ଏତେ ଭାର ଉଠାଇପାରିବି କି? ମୋର ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିରେ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଲୋଭ ପୂରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ହେ ପୁତ୍ରଲୋଭି ।