ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ, ଏହି ସମୟରେ ଭାରତ ନିଜ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଭିତରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୋର ଭାଇ, ପିତା, ବନ୍ଧୁ, ଯାହାଙ୍କ ସେବକ ମୁଁ, ସେଇ ନିର୍ମଳ କର୍ମର ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୀଘ୍ର କୁହ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ପିତା ସମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ପକାଇବି, କାରଣ ସେଇ ଏବେ ମୋର ଶରଣ। ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ, ଏ ଉତ୍ତମ ନାରୀ, ମୋ ପିତା ରାଜା ତାଙ୍କୁ କ'ଣ କହିଥିଲେ?" ଭାରତ କହିଲେ, "ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଶେଷ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ତାହା ପରେ କୈକେୟୀ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ତୁମ ପିତା ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବୋଲି ଶୋକ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଠିକୁ ଗଲେ। ସେ କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଦୂତିରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶେଷ ଶବ୍ଦ ଏହି ଥିଲା—'ଯେଉଁମାନେ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିବେ।'" ଏହା ଶୁଣି, ଭାରତ ଦ୍ୱିତୀୟ ବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମୁହଁ ଅବନମ୍ର ହେଲା, ପୁନି ସେ ମା’ଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ସେଇ ଧର୍ମାତ୍ମା, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ବିଦାୟ ନେଲେ, ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" ଏପରେ କୈକେୟୀ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିଲେ, ଯଦିଓ ଏହି କଥା ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ ଥିଲା—"ମୋ ପୁଅ, ସେ ରାଜକୁମାର କ୍ଷାମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭାରତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଭାବିଲେ—"ମୋ ଭାଇ କ’ଣ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥିଲେ?" କିନ୍ତୁ ରଘୁବଂଶର ମହିମା ସ୍ମରଣ କରି, ପୁନି ପଚାରିଲେ—"ରାମ କ’ଣ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ? କିମ୍ବା କାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇଥିଲେ? କିମ୍ବା କିଛି ଦୁଃଖୀ, ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କଲେ? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷ କଲେ? କେଉଁ ଦୋଷରେ ସେ ପ୍ରସୂନ ହନନ ଦୋଷୀ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷିତ ହେଲେ?" ତା’ପରେ କୈକେୟୀ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଯଥାଘଟିଥିଲା, ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ। ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ, କୈକେୟୀ ଭାବିଲେ ସେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ—"ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ତେବେ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ମାଗିଲି। ତୁମ ପିତା ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇଲେ; ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ନପାଇ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହି ସବୁ ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ କରିଛି; ଦୁଃଖ କରନାହ, ଧୈର୍ୟ ଧର। ଏବେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ତୁମ ଅଧିନରେ ଅଛି, ନିରାପଦ ଅଛି; ଏହିଠି ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ମୁନିମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ଉଚିତ ବିଧିରେ, ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।" ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିତିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭାରତ, ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ବନକୁ ଯିବାର ଖବର ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ—"ମୋତେ ଏହି ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ଉପକାର? ମୁଁ ଏଠି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ମୋ ପିତା ଓ ଭାଇ, ଯିଏ ମୋ ପିତା ସମାନ, ନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଯୋଗ କଲ; ରାଜାଙ୍କୁ ମରାଇଲେ, ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗୀ ମାନ୍ୟ କଲ। ତୁମେ ଆମ ଘରକୁ ବିନାଶ ଦେଇଥିବା ରାତିବେଳି ପରି ଆସିଛ; ପିତା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଳାକୁ ବୁଝିନଥିଲେ, ତାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦୁଷ୍ଟା, ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା; ଏ ଗୃହର ସମସ୍ତ ସୁଖ ତୁମ ମୋହରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ତୁମ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ମୋ ପିତା ଯିଏ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତିବ୍ର ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଦଶରଥ ରାଜା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମୋ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାରାଜ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; କିଏ ଦୋଷରେ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ? କେଉଁ ଦୋଷରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେଷିତ କଲେ? କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ଯେଉଁମାନେ ପୁଅଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ କିପରି ତୁମକୁ ଦେଖି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି? ରାମ ଯିଏ ସଦା ତୁମ ପ୍ରତି ପୁଅ ସମାନ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେ କେବେ ତୁମେ ଏପରି କରିବେ ଭାବିଥିଲେ? ଏଭଳି, ମୋ ଜେଷ୍ଠ ମା କୌଶଳ୍ୟା ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପ୍ରତି ଧର୍ମାନୁସାରେ ଭାଗିନୀ ସମାନ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ତୁମେ ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଶୂର, ନିଜେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଇ, କିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ? ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ବୀର, ନିୟମିତ ଓ କ୍ଷାମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇ, କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା? ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ରଘୁବଂଶର ପ୍ରତି ଲୋଭ କରିଥିଲ, ଏହି ମହାବିପତ୍ତି ତୁମ ରାଜ୍ୟଲୋଭରେ ଘଟିଛି। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ପିତା ସଦା ତାଙ୍କର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟରେ। ମୁଁ ଏଭଳି ଭାରୀ ଦାୟିତ୍ୱ କିପରି ବହିପାରିବି, କିପରି ଶକ୍ତିରେ ଏହା ସହିପାରିବି?" ଏପରି ଭାବେ, ଭାରତ ନିଜ ମନର ଦୁଃଖ, ଦୟା ଓ ଅନୁତାପରେ ନିଜ ମାତା ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ।