ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତ ଦେଖିଲେ, ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇ ରାମଙ୍କର ନିର୍ବାସନ ଖବର ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ମନେ କରିଲେ—“କେଉଁଠି ମୋ ପିତାଙ୍କର ସେ ମୃଦୁ ହସ୍ତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ମୋ ଦେହରୁ ଧୂଳି ପଞ୍ଚାଇ ଦେଉଥିଲେ? ମୋ ପିତା ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଥିଲା। ମୋ ଭାଇ ରାମ, ଯିଏ ମୋର ପିତା, ମୋର ମିତ୍ର ଓ ମୋର ଭାଇ, ଯିଏଙ୍କ ସେବକ ମୁଁ, ସେ କେଉଁଠି? ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏକଥା କହ, ଯିଏଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୌଷ୍ୟ ହୀନ। ଏକ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜଣେ ଜେଉଁଥିବା, ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ସେ ପିତା ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେବି। ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଷ୍ଠା ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ, ସେ ରାଜା, ମୋ ପିତା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ସଠିକ୍ ବାଣୀ କ’ଣ ଥିଲା? ମୁଁ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ, ଉତ୍ତମ ବାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ, ‘ରାମ! ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ବିଳାପ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। କାଳ ଓ ଦୈଵ ବନ୍ଧନରେ ଆବୃତ, ଏକ ମହା ହାତୀ ପରି, ତାଙ୍କ ପିତା ଶେଷ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଉ ଫେରିବା ଦେଖିବେ। ଏହା ଶୁଣି, ଭାରତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ବାର୍ତ୍ତାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମୁହଁ ଅନ୍ଧାର ହେଇଗଲା, ଏବଂ ପୁନି ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘କେଉଁଠି ତାହା ସଧ୍ଧ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଚାଲିଗଲେ?’ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମାତା ଭୟ ଭିତରେ ଏକ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—‘ମୋ ପୁତ୍ର, ତାହା ରାଜପୁତ୍ର, ଚାଲିକା ଜଟା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦଣ୍ଡକ ଅଟବିକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ଭାଇ ରାମଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି ନାହିଁ, ଏହା ନିମିତ୍ତରେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ବଂଶର ମହିମା ମନେ ପକାଇ, ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିନାହିଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହିଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ମଳ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଅଭିଲାଷ କରିନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡକ ଅଟବିକୁ ଏହି ଦୋଷରେ ନିର୍ବାସନ କାହିଁକି?’ ତାହା ପରେ, ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାତା କୈକେୟୀ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜନନୀ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେପରି ଘଟିଛି, ସେପରି କଥା କହିଲେ। ମହାତ୍ମା ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ଓ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି, କହିଲେ—‘ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ନେଇନାହିଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ମଳ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିନାହିଁ, ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଚାହିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଶୁଣି, ତୁମ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଚାହିଲି; ତୁମ ପିତା ନିଜ ବ୍ୟବହାର ଅନୁଯାୟୀ, ସେଉଁଠି କରିଲେ। ରାମ, ସୀତା ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେଲେ; ଏବଂ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କରିଛି; ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସାହସ ନେବା ଉଚିତ। ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୁମ ଅଧିନରେ, କିଛି କ୍ଷତି ନାହିଁ; ତେଣୁ, ପୁତ୍ର, ଶୀଘ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଯଥାବିଧି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଏଠି ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକତ୍ରିସ ଶ୍ରବଣ କରାଯିବା ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମିକି ରାମାୟଣର ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଭାରତ, ନିଜ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଇ କହିଲେ—‘ମୋତେ ଏବେ ରାଜ୍ୟର କଣ ଦରକାର, ମୁଁ ଏଠି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି, ପିତା ଓ ଭାଇ ରାମ, ଯିଏ ମୋ ପିତା ପରି ଥିଲେ, ନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଇଛ, ଯେପରି ଘାଉ ଉପରେ ଲୁଣ ଦିଅ। ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ତପସ୍ୱୀ କରି, ତୁମେ ଆମ ବଂଶ ନାଶ କରିବା ନିଶା ପରି ଆସିଛ। ମୋ ପିତା ଜ୍ଵଳନ୍ତ କୋଇଲାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ, ତାହା ତୁମେ ଅଟୁଟ ଅଛ, ଜାଣିପାରିନାହିଁ। ତୁମ ଦୁଷ୍ଟତାରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା; ତୁମ ଭ୍ରମରେ ଏ ବଂଶର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ତୁମେ ଆସିବାରେ, ତ୍ରୁତିନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୋ ପିତା ଦଶରଥ, ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ନଷ୍ଟ ହେଲେ; କାହିଁକି ରାମ ନିର୍ବାସନ ଦେଇଲେ, ଏବଂ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଅଟବିକୁ ପଠାଇଲେ? କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ, ତୁମେ ମାତା ଭାଗ୍ୟରେ ଟିକିପାରିବେ କି? ଏ ନିର୍ମଳ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ, ତୁମେ ସେ ମାତାଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିଛ; କୌସଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମାତାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଉପହୋଳନ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ, ଯିଏ ଜଟା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଅଟବିକୁ ପଠାଇଛ, ତୁମେ ଏ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ କିପରି ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ? ଏକ ନିର୍ମଳ, ଶୂର, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ମହିମାମୟ, ଜଟା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ନିର୍ବାସନ ଦେଇ, କିଏ କାରଣ ଦେଖିଲେ? ତୁମର ରାଘବ ଉପରେ ଲୋଭ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏ ଦୁଃଖ ଆଣିଛ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମନ୍ଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ଚାଲିଯିବା ପରେ, କିପରି ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି? ମହାରାଜ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପାହାଡ ନିଜ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ଭରସା କରିଥାଏ।