ଭାରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କାନ୍ଦିଲେ, ଭୂମିରେ ଗୁଡ଼ିଗୁଡ଼ି ଲୁହ ଚାଲିଲେ। ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ତାଙ୍କର ମାଆଁଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ— "ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ଓ ବଡ଼ ବଳି କରିବେ, ଏହି ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ପଥେ ଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦେଖୁଛି ସବୁ କିଛି ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା, ମୋ ମନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସଦା ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ଆନନ୍ଦିତ ଥାନ୍ତି।" "ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଳିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ହେଲେ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ପିତା ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଦେଲେ। ନିଶ୍ଚୟ, ବିଶ୍ରୁତ ଓ ମହାନ ରାଜା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି; ଯଦି ଜାଣିଥାନ୍ତେ, ମୋର ପିତା ତୁରନ୍ତ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଦେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଥାନ୍ତେ। କେଉଁଠି ହେଉଛି ସେ ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶ ହାତ, ଯାହା ସଦା ମୋ ଉପରେ ଧୂଳି ମଚ୍ଛିଦେଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଅପରାଧ ହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ?" "ଓ ଜ୍ଞାନବତୀ ମା, ମୋର ଭାଇ, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ ଯିଏ, ଯାହାର ଦାସ ମୁଁ, ସେ ରାମ କେଉଁଠି? ତୁମେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୀଘ୍ର କହ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପରାଧ ହୀନ। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଏକ ଜଣ ବଡ଼ ଭାଇ ପିତା ସମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବି, ଏବେ ସେଇ ମୋ ଶରଣ।" "ଯିଏ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସତ୍ୟବାନ୍, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ—ଏ ମା, ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ କ'ଣ କହିଥିଲେ? ମୁଁ ଏହି ଶେଷ ଉତ୍ତମ ବାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ତା'ପରେ କୈକୟୀ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ରାଜା ଦଶରଥ 'ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସମୟ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ତୁମ ପିତା ଏହି ଶେଷ କଥା କହିଯାଇଥିଲେ— 'ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିବେ, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଫେରିଆସିବା ଦେଖିବେ।'" ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭାରତ ମୁଁହ ଝୁଲାଇ ଆଉ ଏକଥର ମାଆଁକୁ ପଚାରିଲେ— "ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?" ତା'ପରେ ମାଆଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ସେ କଥା ଭାରତଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିଲା— "ମୋ ପୁଅ, ସେ ରାଜପୁତ୍ର ବାଲ୍କଳ ଧରି, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।" ଏହା ଶୁଣି, ଭାରତ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଭାଇଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଭାବି ଅନ୍ତଃକରଣରେ ସନ୍ଦେହ କଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ବଂଶର ମହତ୍ତ୍ୱ ମନେପକାଇ ଆଉ ପଚାରିଲେ— "ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାର ବି ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ବା ଧନୀ ନିର୍ଦୋଷ କାହାକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି? ରାଜପୁତ୍ର କି ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ଲୋଭ ଦେଖାଇଛନ୍ତି? କିଏ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଏପରି ଦଣ୍ଡ ପାଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗର୍ଭହତ୍ୟାର ପାପୀ?" ତା'ପରେ କୈକୟୀ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁସାରେ ଓ ନାରୀ ସ୍ୱଭାବରେ, ଯଥା ଘଟିଥିଲା ଠିକ୍ ସେଭଳି କଥା କହିଲେ। ମହାତ୍ମା ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ମନରେ ମହାନ୍ଦାନ୍ତି ହେଲେ ଓ ଭୁଲ ଭାବି ନିଜକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଭାବି, କୈକୟୀ କହିଲେ— "ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣର ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି। ରାମ କେବେ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ତେବେ ମୁଁ ତୋର ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ ତୋର ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲି। ତୋର ପିତା ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେହିପରି କଲେ।" "ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ବିନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଶୋକରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟର ଭାର ନିଅ।" "ଏହି ସବୁ କାମ ମୁଁ କେବଳ ତୋର ପାଇଁ କରିଛି। ଦୁଃଖ କରନି, ଚିନ୍ତା କରନି; ଶୌର୍ୟ ଧର, ପୁଅ। ଏବେ ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜ୍ୟ ତୋର ଅଧିନରେ, ନିରାପଦ। ତେଣୁ, ବଶିଷ୍ଠ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ, ନିଜକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ କର।" ଏହି ଘଟଣାରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିତିରିସ ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ନିଜ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ବନକୁ ଯିବା ଉପରେ ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଏଭଳି କହିଲେ— "ମୋ ପାଇଁ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଉପଯୋଗ କ'ଣ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ପିତା ଓ ପିତା ସମାନ ଭାଇ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ବସିଛି? ତୁମେ ମୋର ଦୁଃଖ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଯୋଗ କରିଛ, ଯେପରି ଆଘାତ ଉପରେ ଲୁଣ ଦେଉଛ; ରାଜାଙ୍କୁ ମରାଇଲା ଓ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗୀ କଲା।" "ତୁମେ ଆମ ବଂଶର ନାଶ ପାଇଁ ବିନାଶର ରାତି ପରି ଆସିଛ; ମୋ ପିତା ଅଗ୍ନିକୁ ବାହୁଡ଼ି ଧରିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଏହା ତୁମେ ବୋଲି ଜଣା ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ଦୁଷ୍ଟେ, ରାଜା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତୁମ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଏଇ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସୁଖ ହରାଗଲା, ତୁମେ ବଂଶର କଳଙ୍କ।" "ଏପରି ଦୁଷ୍ଟା ସହ ମିଳି, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ଦହିଗଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୋ ପିତା ବିନଶିଗଲେ; ରାମ କାହିଁକି ବନକୁ ଗଲେ, କ'ଣ ଦୋଷରେ?" "କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ଶୋକରେ ଅବସ୍ଥାପନ୍ନ, କିପରି ତୁମେ ମାଆଁ ସହିତ ରହିବେ? ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଖିଛି, ତଥାପି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ରାମ ସଦା ତୁମେ ମାଆଁ ପ୍ରତି ପୁଅ ସମାନ ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ, ମୋ ବଡ଼ ମା କୌଶଳ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସଦା ତୁମେ ପ୍ରତି ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରି, ଭଗିନୀ ସମାନ ଆଚରଣ କରନ୍ତି।" ଏଭଳି, ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଏକ ଶୋକାତୁର ପରିବାରର ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭାବନା ଓ ମାଆଁ କୈକୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଏଭଳି ଘଟିଗଲା।