ଭୂମିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀମାନେ ବଡ ଦୁଃଖରେ ଉଠାଇ ନେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ଉଠ, ଉଠ, ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜକୁମାର! ତୁମେ କାହିଁକି ଏଭଳି ପଡିଛ? ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍କର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେମାନେ ସଭାରେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ଦାନଶୀଳ, ଯଜ୍ଞଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ, ତୁମର ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା ଓ ଉଚ୍ଚ ସଂସ୍କୃତି ରହିଛି; ରାଜଭବନରେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" ଭରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କାନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁରେ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ, ଏବେ ସବୁ ଭଳି ହେଲା ନାହିଁ, ମୋ ମନ ବିନ୍ଦ୍ୱିଗ୍ନ; କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନି, ଯିଏ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି ଖୁସି ହୁଏ। ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ମୋ ପିତା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଳିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ରାମ ଓ ସମସ୍ତେ, ଯାହାଙ୍କ ପିତା ସ୍ୱୟଂ ପିତୃକ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ ତାପସୀ ରାଜା ମୋ ଆସିବା କଥା ଜାଣିନଥିଲେ, ନାହିଁଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଆସି ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଦେଇ ଦୟା କରିଥାନ୍ତେ। କେଉଁଠି ଅଛି ସେହି ସ୍ନିଗ୍ଧ ହାତ, ଯାହା ସେ ସଦା ମୋ ଦେହର ଧୂଳି ପଖାଳି ଦେଉଥିଲେ? ମୋର ଭାଇ, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ ଭଳି, ଯିଏ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ମୋର ସେବ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୀଘ୍ର କହ, ଯିଏ ନିର୍ମଳ କର୍ମରେ ନିପୁଣ। ଯିଏ ଜେଷ୍ଠ, ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପିତା ସମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, ସେ ଏବେ ମୋର ଶରଣ। ଯିଏ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ମୋ ପିତା ରାଜା ତାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା ଅନୁସାରେ କହିଲେ—“ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି ବିଳାପ କରି, ତୁମର ପିତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେ କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ବଡ ହାତୀ ସମ୍, ଏହି ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ—“ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ।” ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ପୁନି ମନମରା ହେଇଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ପଛରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଚଳିଗଲେ?” ମାତା ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହି କଥା ଭରତଙ୍କୁ ରୁଚିକର ନ ଥିଲା, ଭୟରେ କିଛି ଲୁଚାଇଲେ ନାହିଁ—“ମୋ ପୁତ୍ର, ସେହି ରାଜକୁମାର ବଳ୍କଳ ଧାରଣ କରି, ବନବାସ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଗଲେ।” ଏହା ଶୁଣି, ଭରତ ଭାଇଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ କିଛି ଦୋଷ ଅଛି କି ନାହିଁ ଭାବି ଭୟଭିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ବଂଶର ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ସେ କାହାର ଅପରାଧ ନ କରିଥିବେ? ସେ କାହାର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଚାହିନାହାନ୍ତି? ତେବେ କିଏ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କଲା?” ତାହାପରେ, ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାତା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଓ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଭାବି, କହିଲେ—“ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ ଓ ଗରିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି। ସେ କେବେ ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲି। ସେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କଥା ମାନିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ବନେ ପଠାଇଦେଲେ; ଏବଂ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବାରେ ଶୋକକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହି ସବୁ କାମ ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ କରିଛି; ଦୁଃଖ କରନି, ଧୈର୍ୟ ଧର। ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଓ ନଗର ତୁମ ଅଧିନରେ ଓ ନିରାପଦ; ଏହିପରି ରୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ଏ ଭୂମିରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।” ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ବନବାସ ପାଇଁ ଯିବା କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ଏ ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ଭାଇ, ଯିଏ ପିତା ସମାନ, ନାହାନ୍ତି? ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଲ, ମନ୍ଦିରେ ଲୁଣ ଛିଟି ଦେବା ପରି; ରାଜାଙ୍କୁ ମରାଇଲ ଓ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗୀ କଲ। ତୁମେ ଆମ ବଂଶର ନାଶ ପାଇଁ ବିନାଶ ରାତି ପରି ଆସିଛ; ମୋ ପିତା ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଳାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ପାପିନୀ, ରାଜା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତୁମ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଆମ ବଂଶର ସମସ୍ତ ସୁଖ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ତୁମେ ଆମ ବଂଶକୁ ଅପମାନ କରିଲ। ଏପରି ମୂଢ଼ ଅସତୀ ମାନେଇ ମୋ ପିତା, ଯିଏ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡି ଚଳିଗଲେ। ମୋ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାନ ରାଜା, ନଷ୍ଟ ହେଲେ; କିଏ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଏପରି କଲେ?” ଏହିପରି, ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟର ଅତଳ ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିର ଚିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ସହିତ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଏ ଦୁଃଖମୟ ସତ୍ୟ ଜାଣି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅବାକ୍ କରିଦେଲେ।