ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ନିର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଜଣେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶାଳ ଗଛର ଡାଳି ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଦେବତା ସଦୃଶ ଭରତଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ମହାନ୍ତ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି ଭୂମିରେ ଜ୍ୟୋତିମାନ୍ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ— “ଉଠ, ଉଠ! ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶର, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ପୁରୁଷମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସଭାରେ ଶୟନ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ତୁମେ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଶକ୍ତି, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା ଓ ଉତ୍ତମ ଭାଷଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ରାଜଭବନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବା ପରେ, ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ଭରତ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ କିଛି ବିପରୀତ ହୋଇଯାଇଛି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନି, ଯିଏ ସଦା ମୋର ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅଥିଲେ। ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ମୋ ପିତା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଳିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ହେଲେ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାଙ୍କ ପିତା ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।" “ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋ ପିତା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି, ନହେଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଦେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଥାନ୍ତେ। କେଉଁଠି ଅଛି ସେମାନଙ୍କ ହାତ, ଯାହା ସ୍ପର୍ଶରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟର ମାଲିକ, ଯାହା ମୋ ଶରୀରର ଧୁଳି ସଦା ପଞ୍ଜାଇ ଦେଉଥିଲେ? ଯିଏ ମୋର ଭାଇ, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯାହାଙ୍କର ସେବକ ମୁଁ, ମତିମାନ୍ୟେ, ତୁମେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ।" “ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜଣେ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ବଡ଼ ଭାଇ ପିତା ସମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବି, କାରଣ ସେ ଏବେ ମୋ ଆଶ୍ରୟ। ଯିଏ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କର୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ମା, ମୋ ପିତା ଏମିତି ରାମଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ? ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ ବାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ— “ରାଜା ‘ରାମ! ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି କ୍ରମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ। ସେ ଦୁଃଖର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଶେଷ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ— ‘ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଶୂରବାହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଫେରିବା ଦେଖିବେ।’” ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ଭରତ ଆଉ ଅଧିକ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଓ ମାତାଙ୍କୁ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମାତା ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ଯଦିଓ ସେ କଥା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ— “ମୋ ପୁଅ, ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବୈଦେହୀ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭରତ ଆଶଙ୍କା କଲେ କି ଭାଇ ରାମ କୌଣସି ଦୋଷ କରିଛନ୍ତି କି? କିନ୍ତୁ ନିଜ ବଂଶର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମନେପକାଇ ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ସେ କୌଣସି ନିର୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି? ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଉପରେ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି? ତେବେ କିଏ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯେଉଁଠି ଗର୍ଭ ହନନ କରିଥିବା ପାପୀ ପରି ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛି?” ତା’ପରେ, କୈକେୟୀ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମୂଢ଼ ଭାବରେ କହିଲେ— “ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି, ସେ କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ମୋ ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ମୁଁ ତୋର ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ମାଗିଲି। ତୋର ପିତା ନିଜ କର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବାରୁ ଏହି କଥା ପୂରଣ କଲେ।" “ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବାର ଆଶା ନଥିବାରୁ ତୁମ ପିତା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଚଳିଗଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ମାତ୍ର ତୁମ ପାଇଁ କରିଛି। ଦୁଃଖ କରନି, ଚିନ୍ତା କରନି; ସାହସ ଧର। ଏବେ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ତୁମ ଅଧିକାରରେ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ। ଏହିପରି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଶୁଭ କ୍ରମେ ଚିତ୍ତ ଦୃଢ଼ କରି, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।" ଏଠାରେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିତମ ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରାଯିବ। ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ— “ମୋ ପାଖରେ ଏହି ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ଉପକାର, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପିତା ଓ ମୋ ପିତା ସମାନ ଭାଇ ବିନା ଏଠି ଦୁଃଖରେ ଅଛି? ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଯୋଗାଇଛ, ଯେପରି ଘାଉ ଉପରେ ଲୁଣ ଦେଉଛ, ରାଜାଙ୍କୁ ମରାଇ ଦେଲେ ଓ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗୀ କଲେ। ତୁମେ ଆମ ବଂଶର ବିନାଶ ପାଇଁ ବିନାଶ ରାତି ସଦୃଶ ଆସିଛ; ମୋ ପିତା ଜ୍ୱଳନ୍ତ କାଉଡ଼ିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମେ ଅଟେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।" “ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ପାପିନୀ, ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ; ତୁମ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଏହି କୁଳର ସମସ୍ତ ସୁଖ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ତୁମେ ଆମ ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କଲ। ତୁମ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କରି, ମୋ ପିତା ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଏପରି ଚଳିଗଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ।