ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଅଟକିଯିବାରୁ ନିଜ ଅଶୁ କେମିତି ଚାପି ରଖିଲେ, ଚେହେରା ଉପରେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର ଢାକି ନେଲେ। ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି, ମଣିଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛେଦିତ ଶାଳ ଶାଖା ପରି ଅବସ୍ଥା, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେମାନେ ଭାରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଭୂମିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଉଠ, ଉଠ! ଏପରି କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ? ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରିନ୍ସ, ତୁମ ପରି ଧର୍ମଶୀଳ, ପ୍ରଶଂସିତ ଲୋକେ ସଭାରେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ତୁମେ ଦାନଶୀଳ, ଯଜ୍ଞାଧିକାରୀ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଉଚ୍ଚ ସଂସ୍କୃତିର ଅଧିକାରୀ। ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକେ।" ଏପରି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି କହିଲେ, "ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି ରାଜା ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବେ ଓ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି।" "କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉଛି, ସବୁ କିଛି ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ଆଜି ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେ ସଦା ମୋର ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଳିଗଲେ? ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉଛନ୍ତି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପିତା ସ୍ୱୟଂ ସଂସ୍କାର କରିଛନ୍ତି।" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମହାନ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି; ନାହିଁହେଲେ ସେ ଦୃତ ଭାବେ ମୋର ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଦେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଥାନ୍ତି। କେଉଁଠି ହେଉଛି ସେହି ସ୍ନିଗ୍ଧ ହାତ, ଯେଉଁଠି ସେ ଅପରାଧ ହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୋର ଧୁଳି ପଞ୍ଚୁଥିଲେ?" "ସେ ମୋର ଭାଇ, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯାହାଙ୍କୁ ମୁଁ ଦାସ୍ୟ କରେ, ହେ ଜ୍ଞାନବତୀ, ଦୟାକରି ମୋତେ ରାମ ବିଷୟରେ କୁହ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷହୀନ।" "ଯେଉଁଠି ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାଇ ପାଇଁ ପିତା ହୁଅନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, କାରଣ ସେ ଏବେ ମୋର ଶରଣ। ଯେଉଁଠି ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ନିତ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଶୀଳ—ହେ ମା, ଏପରି ରାଜା, ମୋ ପିତା, ରାମଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ?" "ମୁଁ ଚାହେଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ।" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲାପରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ, "ରାଜା 'ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଲୋକକୁ ଗଲେ।" "ତୁମ ପିତା, କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି, ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ଏହି ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ—'ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଫେରି ଦେଖିବେ।'" ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭାରତ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଚେହେରା ଅବନତ ହେଲା, ପୁଣି ମାଆଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଚାଲିଗଲେ?" ମାଆ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କଥାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ତାହା ଭାରତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିବା ନୁହେଁ। "ସେହି ପ୍ରିନ୍ସ, ମୋ ପୁଅ, ଚିରବର୍କ ଚିରୁଣ୍ଡି ପିନ୍ଧି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।" ଏହା ଶୁଣି, ଭାରତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଭାଇଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଭାବି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଉତ୍ତମ କୁଳ ମନେ ପକାଇ ପଚାରିଲେ, "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବ କାହାକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି?" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାମ କାହାରି ପତ୍ନୀକୁ ଚାହିନାହାନ୍ତି। କେଉଁ ଦୋଷରେ, ଅଣ୍ଡହତ୍ୟା ପାପୀ ପରି, ସେ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହେଲେ?" ତାପରେ, ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାଆ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ନାରୀସ୍ୱଭାବେ, ଯଥାଘଟିଛି ସେପରି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଭାରତଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେ ଖୁସି ହେଉଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ, ନିଜକୁ ଚତୁର୍ୟ ଭାବି, କହିଲେ, "ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କାହାକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି। ରାମ ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ମୁଁ ତୋର ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଚାହିଲି। ତୋର ପିତା ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ଏହି ସବୁ କରିଥିଲେ।" "ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରେଷିତ ହେଲେ, ଏବଂ ମହାନ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବାରୁ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଚଳିଗଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମଶୀଳ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।" "ଏହି ସବୁ କେବଳ ତୋର ପାଇଁ ମୁଁ କରିଛି। ଦୁଃଖ କରିନି, ଚିନ୍ତା କରିନି; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ପୁଅ। ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଓ ନଗର ତୋର ଅଧିନରେ, ଅବିଧ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ତେଣୁ, ପୁଅ, ଶୀଘ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନେଇ, ମନ ଦୃଢ଼ କରି ଧରାରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।" ଏହିପରି ଘଟଣା ବିଭୃତି ମୟ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ନିର୍ବାସିତ ହେବା ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ କହିଲେ, "ଏବେ ମୋତେ ଏହି ରାଜ୍ୟ କ’ଣ ଉପକାର କରିବ? ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୁଃଖିତ, ପିତା ଓ ପିତା ପରି ଥିବା ଭାଇ ବିନା।" "ମୁଁ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଦେଲୁ, ଯେପରି ଆଘାତ ଉପରେ ଲୁଣ ପକାଯିବା, ରାଜାଙ୍କୁ ମରାଇଦେଲୁ ଓ ରାମଙ୍କୁ ସନ୍ୟାସୀ କରିଦେଲୁ।" "ତୁମେ ଆମ ପରିବାର ଧ୍ୱଂସ ପାଇଁ ବିନାଶ ରାତି ପରି ଆସିଛ। ମୋ ପିତା ଜଣେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଲାକୁ ବାହୁଡେ ଧରିଥିଲେ, ତେବେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ ସେ ତୁମେ।" "ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦୁଷ୍ଟା, ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା; ଏହି ପରିବାରର ଶୁଭ ତୁମ ମୋହରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ତୁମେ ଆମ ବଂଶର ଅପମାନ।