ଭରତ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ବଢ଼ିଆ କୁଳର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଏହି ପୁତ୍ର ଅତିବ୍ୟକୁଳ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କ ଶୋକରେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। “ହା, ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲି!”—ଏହି ଦୁଃଖଭରା କଥା କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ହାତ ଦେଖାଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ଏବଂ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଶୋକ କରିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଏହି ଶଯ୍ୟା ଯାହା ପୂର୍ବେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଥିଲା, ଏହା ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ପିତା ବିହୀନ ଏହି ଶଯ୍ୟା ଏ ଦିନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ—ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳ ବିହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି।" ଭରତ ଦୁଃଖ ଚାପି ରଖି, ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିବା ଦୁଃଖରେ ଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ମୁହଁକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି ଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଏକ ଡାଳ ପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଥିଲା। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଏକ ମଦନ୍ନାତ ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଭୂମିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି ସେମାନେ କହିଲେ, “ଉଠ, ଉଠ, ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧିଶାଳୀ ରାଜକୁମାର! ତୁମ ପରି ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟବନ୍ଧୁ ଲୋକମାନେ ସଭାରେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ।" “ତୁମେ ଦାନଶୀଳ, ବେଦିକ କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମ ଆଚରଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଉତ୍ତମ; ହେ ଧୀର, ରାଜଭବନରେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" ଭରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଶ୍ରୁ ପାତି ଏବଂ ଭୂମିରେ ଦେହ ଘୁଞ୍ଚାଇ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦ ନେଇ ମୁଁ ପଥରେ ଚାଲିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ କିଛି ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କାମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।" “ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ? ଧନ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପିତା ନିଜେ ପିତୃକ୍ରିୟା କରିଥିଲେ।" “ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି; ନହେଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋର ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁଦେଇଥାନ୍ତି।" “ମୋ ପିତାଙ୍କର ସେଇ କମଳ ହାତ କେଉଁଠି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ମୋ ଗାଁଠିର ଧୁଳି ପୋଛି ଦେଉଥିଲେ?" “ସେ ମୋର ଭାଇ, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯାହାଙ୍କ ସେବକ ମୁଁ; ଏହି ଧୀର, ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୀଘ୍ର କୁହ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାପ।" “ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକ ପାଇଁ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ହେଉଛନ୍ତି ପିତା ସମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, କାରଣ ସେ ଏବେ ମୋର ଶରଣ।" “ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ—ହେ ମା, ମୋର ପିତା ଏହି ଧୈର୍ୟଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ କ’ଣ ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ?" “ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—" “ରାଜା ‘ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଗତ ହୋଇ, ପରମ ଲୋକକୁ ଗଲେ।" “ତୁମର ପିତା, କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ଏହି ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ—" “ଯାହାମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଫେରି ଆସିବା ଦେଖିବେ।" ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅବନତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁନି ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରୟାଣ କଲେ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମାତା ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ସେ କଥା ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ନ ଥିଲା, ଭୟରେ ସେ ଏକେକଥା କହିଲେ— “ସେ ରାଜକୁମାର, ମୋ ପୁତ୍ର, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଭୈଦେହୀ ସହ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଭାଇ ରାମଙ୍କ କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି ନାହିଁ ଭାବିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ କୁଳର ମହିମା ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ସେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ କରିଛନ୍ତି, ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର କାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି?" “ନିଶ୍ଚୟ ରାଜକୁମାର କୌଣସି ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଚାହିନାହାନ୍ତି? କିଏ ଦୋଷରେ, ଗର୍ଭହତ୍ୟା କରିଥିବା ଲୋକ ପରି, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବାସିତ କରାଯାଇଛି?" ତା’ପରେ ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ମାତା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ବଭାବରେ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ଅନନ୍ଦିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୂଢ଼ ଏବଂ ନିଜକୁ ଧୀର ଭାବି, ଏହି କଥା କହିଲେ— “ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, ନାହିଁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି।" “ରାମ ଏକଥା ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଚାହିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ମୁଁ ତୋର ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବନବାସ ଚାହିଲି। ତୋର ପିତା ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କଲେ।" “ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରବାସିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଏହି ମହାନ୍ ରାଜା, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବା ଦୁଃଖରେ, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ।" “ଏବେ, ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହି ସବୁ କାମ ମୁଁ କେବଳ ତୋର ପାଇଁ କରିଛି। ଦୁଃଖ କର ନାହିଁ, ଚିନ୍ତା କର ନାହିଁ; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ପୁତ୍ର।" “ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୋର ଅଧିନରେ ଏବଂ ନିରାପଦ।