ଭରତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଭବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—କହ, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ସେ ବଡ଼ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି କି?” ତେବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି କଥା କହିଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା ଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା; ସତ୍ୟଟିକୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୈକେୟୀ ଅଜ୍ଞାନ ବନ୍ଧି ଦେଖାଇଲେ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଆସେ, ତାହା ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଛି; ମହାନ୍ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା, ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମର ପଥକୁ ଚଲିଗଲେ।” ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା ଶୁଣି ଭରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ସନ୍ତାନ, ଅଚାନକ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ବିଳାପ କରି କହିଲେ, “ହାଁ, ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲି!” ଏହିପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ବିରାଟ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଇହାତ ତଣାଇ ଭୂମିରେ ଲୁଡ଼ିଗଲେ। ପିତାଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା, ଉଜ୍ୱଳ ଭରତ ବିକଳ ମନରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଏହି ଶଯ୍ୟା, ଯାହା ମୋର ପିତାଙ୍କର ଥିଲା, ପୂର୍ବେ ମାନ୍ୟ ଚାନ୍ଦ୍ରବଦଳ ରାତିରେ ମେଘ ହୀନ ଆକାଶ ପରି ଚମକୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏବେ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିହୀନ ହୋଇ, ଆଜି ଏହା ଚମକୁନାହିଁ—ମାନେ ଚାନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳ ବିହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି। ସେ ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ଦମନ କରି, ଶୋକରେ ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିବା, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭରତ ନିଜ ମୁହଁକୁ ଉଜ୍ୱଳ ଚୀରରେ ଢାକିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଜଣେ ଦେବତା ପରି ଚମକୁଥିବା ଏହି ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାକୁ ନଜର କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି, ପୃଥିବୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ଏହି ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସେମାନେ କହିଲେ, “ଉଠ, ଉଠ! ଏପରି କାହିଁକି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛ? ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜକୁମାର! ତୁମ ପରି ଧର୍ମଶୀଳ, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସଭାରେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ଦାନଶୀଳ ଓ ଯଜ୍ଞଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ତୁମ ଆଚରଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଭାଷଣ ଉତ୍ତମ; ତୁମ ଧୀ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ରାଜଭବନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି।” ଭରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଲୁଡ଼ି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ଯାତ୍ରା କଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ କିଛି ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା, ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଥିଲେ। ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଲିଗଲେ? ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉଛନ୍ତି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପିତା ନିଜେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଦେଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ୍ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି; ନାହିଁଲେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋର ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଥାନ୍ତେ। ମୋ ପିତାଙ୍କର ସେଇ ମୃଦୁ ହାତ କେଉଁଠି, ଯେଉଁଥିରେ ଦୋଷ ନଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ମୋର ଧୂଳି ମୁଛିଦେଉଥିଲେ? ଯିଏ ମୋର ଭାଇ, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯାହାର ସେବକ ମୁଁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମ ବିଷୟରେ କୁହ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ। ଧର୍ମ ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ପିତା ସମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କର ପାଦଗ୍ରହଣ କରିବି, ସେଉଁଠି ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ଯିଏ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼—ହେ ମା, ମୋର ପିତା ଏହି ଧୃଢ଼ବୀର ରାଜା ତାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ? ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ। “ରାଜା ‘ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ବିଳାପ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତୁମ ପିତା, ଦେଶ ଓ କାଳର ବନ୍ଧନରେ ଆବୃତ, ମହା ହାତୀ ପରି, ଏହି ଶେଷ ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ— ‘ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଫେରି ଦେଖିବେ।’” ଏହା ଶୁଣି, ଭରତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦରେ ଅତିଶୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପଚାରିଲେ, “ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?” ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ସେ କଥା ଭରତ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କଥା କହିବାକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମ ଭାଇ, ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଭାଇର କୌଣସି ଦୋଷ ହେବ ଭାବି ଶଙ୍କା କଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ କୁଳର ଉତ୍ତମତା ମନେପକାଇ, ଆଉ ପଚାରିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ସେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ରାଜକୁମାର ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ପ୍ରତି ଲୋଭ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଇନାହାନ୍ତି? କ’ଣ ଦୋଷରେ, ଗର୍ଭହତ୍ୟା ପାପୀ ପରି, ସେ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ?” ତେବେ ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାତା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବରେ, ଯଥାଘଟିଥିଲା ସେପରି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ଓ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଭାବି, କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ରାମ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି। ରାମ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ମୁଁ ତୋର ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବାକୁ ତୋର ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲି।