ଭାରତ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ମା, ରାଜା ସାଧାରଣତଃ ଆପଣଙ୍କ ଶାଳାରେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ରହୁଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନି। ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ତେଣୁ ମୋତେ କହ, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? କି ତାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଶାଳାରେ ଦେଖିବି?” କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତାଙ୍କ କଥା ଭାରତ ପାଇଁ ମଧୁର ମଧ୍ୟ ଭୟାନକ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା। ସତ୍ୟ ଜାଣିଛି, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସେ କହିଲେ, “ମୁଣ୍ଡି ଉପରେ ଥିବା ଭାଗ୍ୟ ଯେପରି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସେ, ସେହି ଭାଗ୍ୟ ତୋ ପିତାଙ୍କୁ ଆସିଛି। ମହାନ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା, ଯଜ୍ଞ ଉପାସକ, ଧର୍ମର ପଥକୁ ଗଲେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଭାରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ପିତାଙ୍କ ଶୋକର ଭାରେ ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। “ହାୟ, ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲି!”—ଏମିତି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ବିଷାଦରେ ଦୁଇହାତ ମେଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପିତୃବିୟୋଗ ଶୋକରେ ଆବୃତ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଭାରତ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଏହି ଶଯ୍ୟା ଯେଉଁଥିରେ ମୋ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେଉଁପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦିତ ହୋଇଥାଏ, ମେଘ ବିହୀନ ରାତିରେ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ନଥିବାରୁ ଏହି ଶଯ୍ୟା ଆଜି ଅନ୍ୟଦିନ ପରି ଚମକୁନାହିଁ—ଏହା ମନେ ହୁଏ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର।" ଭାରତ ଶୋକ ଦମନ କରି, ଲୁହ ଚାପି ରଖି, ଗଳା ଅଟକିଯିବା ଦୁଃଖରେ, ଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଏକ ଶୋଭାବାନ୍ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାଙ୍ଗିଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ଅପସ୍ଥିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟରେ ଛେଡ଼ା ଶାଳ ଗଛର ଏକ ଡାଲି ପରି, ଦେବତା ସଦৃଶ ଚମକୁଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଚିହ୍ନିଲେ। ପୃଥିବୀରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଚମକୁଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଏମିତି କହିଲେ, “ଉଠ, ଉଠ! ଏମିତି କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ? ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜକୁମାର! ତୁମ ପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ସଭାରେ ଏମିତି ଶୋକ କରନ୍ତିନାହିଁ।" “ତୁମେ ଦାନଶୀଳ, ଯଜ୍ଞଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ, ତୁମ ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା, ଓ ଭାଷଣ ଉତ୍ତମ; ରାଜଭବନରେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକେ।” ଏପରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗି କନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ଘୁରି ଘୁରି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ତେଣୁ ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁଠୁ ଭିନ୍ନ ଘଟିଗଲା, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରୁନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଯିଏ ସବୁବେଳେ ମୋର ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲେ।" “ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଳିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ହେଲେ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପିତା ନିଜେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ମୁଁ ଆସିଛି; ନହେଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋ ମୁଣ୍ଡି ଉପରେ ହାତ ଦେଇଥାନ୍ତେ। କେଉଁଠି ଅଛି ସେ ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶ ହାତ, ମୋ ପିତାଙ୍କ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସବୁବେଳେ ମୋ ଧୁଳି ପଖାଇଦେଉଥିଲେ? ସେ ଯିଏ ମୋର ଭାଇ, ପିତା, ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯାହାର ଦାସ ମୁଁ; ମା, ଦୟାକରି ମୋତେ ରାମ ବିଷୟରେ କହ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାପ।" "ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାଇ ଜଣେ ପିତା ସଦୃଶ ହୁଏ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, ସେଉଁଠି ଏବେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ଯିଏ ଧର୍ମବିଦ୍, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅବିଚଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦୃଢ ନିୟମରେ—ମହିଳା, ଏପରି ରାଜା, ମୋର ପିତା, କ’ଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ?” “ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ ବାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ଯଥାସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—“ରାଜା ‘ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ଶୋକ କରି, ପରଲୋକକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଚଳିଗଲା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୋ ପିତା, କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ଆବୃତ, ଏହି ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ—‘ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମନା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଫେରି ଦେଖିବେ।’” ଏହା ଶୁଣି ଭାରତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ଖବରରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମୁହଁ ଅବନମ୍ର ହେଲା, ପୁନି ମାତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଚଳିଗଲେ?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହି କଥା ଭାରତ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ଭୟ ଓ ଆଶା ମଧ୍ୟରେ ଅଟକି ରହିଥିଲା। ସେ କହିଲେ, “ସେଇ ରାଜକୁମାର, ମୋ ପୁଅ, ଭାଲୁକ ଚିର ଧରି, ବଡ଼ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବୈଦେହୀ ସୀତା ସହିତ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ଭାବିଲେ କ’ଣ ଭାଇ ରାମ କୌଣସି ଦୋଷ କରିଛନ୍ତି କି? କିନ୍ତୁ ନିଜ କୁଳର ଉତ୍ତମତା ମନେ ପକାଇ, ସେ ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଧନୀ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର କାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି? ରାଜକୁମାର କେଉଁଠି ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଚାହିଲେ? କଣ ଦୋଷରେ, ଗର୍ଭହନ୍ତା ହତ୍ୟା ପାପୀ ପରି, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରବାସ ଦିଆଯାଇଛି?" ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାତା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବରେ, ଯଥାଘଟିଥିଲା ସେପରି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାତ୍ମା ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମନେ ଗର୍ବ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତି ନେଇ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନି ଭାବି, କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କାହାରି ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି। ରାମ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଶୁଣିଲି, ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମ ପାଇଁ ପ୍ରବାସ ଚାହିଲି।