ବର୍ତ୍ତମାନ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶରେ, ବରତ ତାଙ୍କ ମା ଦେବୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ସୁନାର ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଶୟନ କ୍ଷଣ ଶୂନ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ବରତ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ରାଜା ସାଧାରଣତଃ ତୁମ ଶୟନ କ୍ଷଣରେ ଅଧିକ ସମୟ ରହୁଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, କିଏ କହିପାରିବେ, ସେ କେଉଁଠି? ନାହିଁ କି ସେ ବଡ ଭାଇ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର ଲୋଭ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଏକ ଦୁଃଖଦ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ, ଯେପରିକି ସତ୍ୟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଖାଇଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ତାହା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି। ସେ ମହାନ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ରାଜା, ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଧର୍ମର ପଥକୁ ଅନୁସରି ଚାଲିଗଲେ।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି ବରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ହଠାତ୍ ଦୁଃଖର ଚାପରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ସେ ବିଲାପ କରି, “ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି!” ବୋଲି ଦୁଃଖରେ ଦୁଇ ହାତ ଫିଲାଇ ତଳକୁ ପଡିଗଲେ। ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖ ଭରି, ଅସ୍ଥିର ମନରେ, ବରତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଶୟନ କ୍ଷଣ ପୂର୍ବରୁ ପିତାଙ୍କର ଥିଲା, ସେ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ଭରି ନିଶା ଆକାଶ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏବେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ନଥିବାରୁ, ଏହି ଶୟନ କ୍ଷଣ ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା, କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର ଜଳ ବିନା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଦୁଃଖ ଦମ୍ଵାଇ, ଲୁଚି ଆଖିରୁ ଲୁହ ଚାଲି, ଗଳା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ବିଜୟୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରତ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଙ୍ଗଲରେ କଟା ହୋଇଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଶାଖା ପରି ତଳକୁ ପଡି, ଦେବତା ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ। ପୃଥିବୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ମଦିରା ପିଇଥିବା ହାତୀ ପରି ବରତ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, “ଉଠ, ଉଠ! ବିଶିଷ୍ଟ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ରାଜକୁମାର, କାହିଁକି ତଳକୁ ପଡିଛ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ସଭାରେ ଦୁଃଖ କରିନାହିଁ। ତୁମେ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା, ତୁମ ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା ଓ ଭାଷଣ ଉତ୍ତମ, ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ରାଜମହଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ବୀ।” ବରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି, ଭୂମିରେ ଘୁମି, ତାଙ୍କ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୃଥକ୍ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସମସ୍ତ କଥା ବିପରୀତ, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ସେ ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉପକୃତିରେ ଲଗିଥିଲେ। ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲେ? ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁଠି ପିତା ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ଜାଣିନାହିଁ, ନାହିଁତାଲେ ତୁରନ୍ତ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ରଖିଥାନ୍ତି। କେଉଁଠି ହେଉଛି ସେ ମୃଦୁ ହାତ, ଯେଉଁ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ମୋ ଧୂଳି ଛାଡି ଦେଉଥିଲେ? ସେ ମୋ ଭାଇ, ପିତା ଓ ମିତ୍ର, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦାସ, ମା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାମ ବିଷୟରେ କହ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂଷ୍ୟ ନୁହେଁ। ଜଣେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ବଡ ଭାଇ ପିତା ହେବେ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବି, ଏବେ ସେ ମୋ ଆଶ୍ରୟ। ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କ୍ରିୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ସତ୍ୟବାନ୍, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟର, ମା, ମୋ ପିତା ରାଜା କ’ଣ ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ?” ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂଛି, ବରତ ଚାହିଲେ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ। ବେଳେ କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, “ରାଜା ଦୁଃଖରେ ‘ରାମ! ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ବିଲାପ କରି, ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାନ୍ତି, ସେଠି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଗଲେ। ତୁମ ପିତା, କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ବନ୍ଧନରେ ଆବୃତ, ଏହି ଶେଷ ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ: ‘ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ।’” ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ବରତ ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମୁହଁ ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଏବଂ ପୁନି ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଚାଲିଗଲେ?” ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ସେ କଥା ବରତ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ରଖି, ଆସ୍ତେ କହିଲେ, “ସେ ରାଜକୁମାର, ମୋ ପୁଅ, ଚାଲିକା ଚମ୍ଡା ପିନ୍ଧି, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବରତ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଭାଇ ରାମଙ୍କ କୌଣସି ଅପରାଧ ଅଛି କି ନାହିଁ ଭାବି, ନିଜ ବଂଶର ଉତ୍ତମତା ମନେ କରି, ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିନାହିଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ ସେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧନ କିମ୍ବା ଧନୀକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ ରାଜକୁମାର ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ପ୍ରତି ଲୋଭ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିନାହିଁ। ତେବେ କିଏ ଅପରାଧରେ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ବାସ କରିଛନ୍ତି?” ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ମା, ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବରତଙ୍କ ଏତେ ଉତ୍ସାହ ଓ ଉତ୍ତମ ମନ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ଏବଂ ନିଜକୁ ଚତୁର୍ ଭାବି, କହିଲେ, “ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣର ଧନ ନେଇନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଧନ କିମ୍ବା ଧନୀକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ। ରାମ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିନାହିଁ। ତେବେ, ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପାଇଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଚାହିଲି।