ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ଜେତେବେଳେ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ହରାଇଯାଇଥିବା ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭରତ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ପାଦଗୁଡିକୁ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ଯେଉଁଠି ନାମଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଭରତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ କୋଳରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ତୁମେ ବଡ଼ଉଠାରୁ ଯିବା ପରେ କେତେ ରାତି ହେଇଛି? ରଥରେ ତୁମେ ଦୃତ ଯାତ୍ରା କରିଛ, ତାହାର କ୍ଲାନ୍ତି କି ତୁମକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇଛି? ତୁମ ବଡ଼ଉଠା, ଏବଂ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି? ପୁତ୍ର, ଯାତ୍ରା ଓ ସେମାନଙ୍କର କୁଶଳ ମନେ ଆସିଥିଲେ ମୋତେ କହ।" ମାଆଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ପଦ୍ମନୟନ ଭରତ ସବୁ କଥା କହିଲେ। "ମା, ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି, ଯେଉଁଠିଠୁ ମୁଁ ବଡ଼ଉଠାରୁ ଚାଲିଆସିଛି। ବଡ଼ଉଠା ଏବଂ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ଦୁଇଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା, ତପସ୍ୱୀ ଭାବରେ, ମୋତେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଦେଇଥିଲେ, ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଆସିପାରିଛି। ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାପ ପଡ଼ିଥିଲା, ତେଣୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଆସିଥିଲି। ମା, ମୁଁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। ମା, ତୁମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ଶୟନ କ୍ଷଣ ଶୂନ୍ୟ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ଆଜି ମନେ ଖୁସି ନାହାନ୍ତି। ରାଜା ପୂର୍ବରୁ ସବୁବେଳେ ଏଠାରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲିନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଦେଖିବି? କି ସେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଶୟନଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି?" ଭରତଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, କୈକେୟୀ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଲୋଭରେ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା। "ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ନିୟତି, ତାହା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଆସିଛି; ମହାନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା, ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମର ପଥକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି।" ଏହି ଦୁଃଖଦ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଉତ୍କଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଫେଲିପଡ଼ିଲେ, ପିତାଙ୍କ ଶୋକରେ ଭାରି ଅଭିଭୂତ ହେଇ। "ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି!"—ଏହି ବିୟୋଗବିଦାରଣ ବାକ୍ୟ କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ବିୟୋଗରେ ନିଜ ହାତ ଆଗକୁ ଶୋଇ ଭୂମିରେ ଫେଲିପଡ଼ିଲେ। ପିତାଙ୍କର ବିୟୋଗରେ ଶୋକ ଏବଂ ବିୟୋଗରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ଭରତ ଜ୍ୱଳମାନ ମନ ଭ୍ରମିତ ଏବଂ ବିନାଶ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିଲେ। "ଏହି ଶୟନ, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଥିବା ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଅପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, ଏହି ଶୟନ ଆଜି ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳହୀନ ସାଗର ପରି ଅନ୍ଦାର ଲାଗୁଛି।" ଭରତ ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ଚାପି ରଖି, ଶୋକରେ ଗଳା ଅଟକି ଆସି, ଜୟୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ମୁହଁ ଏକ ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଶାଳ ଗଛର ଶାଖା ପରି, ଦେବତା ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ଭରତକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏକ ଉନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜ୍ୱଳମାନ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭରତକୁ ସମସ୍ତେ ଉଠାଇଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ—"ଉଠ, ଉଠ! ତୁମେ କାହିଁକି ଏହିପରି ଶୟନ ଶୟନ କରୁଛ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଭାରେ ଏପରି ଶୋକ କରିନାହାନ୍ତି।" "ତୁମେ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମ ଚଳନ, ଶିକ୍ଷା, ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବୁଦ୍ଧିମତି, ରାଜପାଳିସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛ।" ଭରତ ଦୀର୍ଘକାଳ ଶୋକ କରି, ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି, ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ କହିଲେ—"ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ମୋ ମନ ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲିନାହିଁ, ଯିଏ ସବୁବେଳେ ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକାରୀ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।" "ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲେ? ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଇଛନ୍ତି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଜେ ରାଜା କରିଛନ୍ତି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ମହାନ ରାଜା ମୋ ଆଗମନ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; କାରଣ ମୋ ପିତା ଶୀଘ୍ର ମୋ ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁବେ।" "କେଉଁଠି ଅଛି ମୋ ପିତାଙ୍କର ସେ ମୃଦୁ ହାତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସବୁବେଳେ ମୋ ଧୂଳି ଚାପି ଦେଉଥିଲେ?" "ସେ ମୋ ଭାଇ, ପିତା, ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯାହାର ଦାସ ମୁଁ; ବୁଦ୍ଧିମତି, ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କହ।" "ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପିତା ହୋଇଯାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, ସେ ଏବେ ମୋ ଆଶ୍ରୟ।" "ଯିଏ ଧର୍ମ ଜାଣିଛନ୍ତି, କ୍ରିୟାରେ ନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାନ, ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ—ମା, ମୋ ପିତା, ସତ୍ୟବାନ ରାଜା, ରାମଙ୍କୁ କଣ କହିଥିଲେ?" "ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ସେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ଏହି ଅସଲ କଥା କହିଲେ—"ରାଜା 'ରାମ! ଓ ସୀତା! ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବିଳାପ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ଗଲେ।" "ତୁମ ପିତା, କାଳ ଓ ନିୟତିର ବନ୍ଧନରେ ଆବୃତ, ଏହି ଶେଷ ବାକ୍ୟ କହିଥିଲେ—'ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ।'" ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକିତ ହୋଇ, ମୁହଁ ନିମ୍ନ କରି, ମାଆଙ୍କୁ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କେଉଁଠି ଅଛି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ରାମ, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଚାଲିଗଲେ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ମାଆ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ଯଦିଓ ସେ କଥା ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା, ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ କଥା କହିବାକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ। "ପୁତ୍ର, ସେ ରାଜକୁମାର, ବର୍କ ଚିରା ପିନ୍ଧି, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ସାଙ୍ଗରେ ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି।