ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ସେ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ବନବାସରୁ ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିପଡ଼ିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହାର ଚମକ ଏବେ ହରାଇଯାଇଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ପାଦ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ଯିଏ ସମ୍ମାନିତ ଥିଲେ, ଭାରତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଝପଟି ଆପଣ ଆଉ ଗୋଦରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ତୁମେ ତୁମ ବଡ଼ମାଙ୍କ ଘରୁ ଯେଉଁ ଦିନ ଚାଲିଥିଲ, ସେଠାରୁ କେତେ ରାତି ହେଲା? ରଥରେ ଦ୍ରୁତ ଯାତ୍ରା କରି ଆସିବାରେ କିଛି କ୍ଲାନ୍ତି ହେଲା କି? ତୁମ ବଡ଼ମା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ।” ମାତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, କମଳନୟନ ଭାରତ ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଲେ— “ମା, ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି ହେଉଛି ମୁଁ ବଡ଼ମାଙ୍କ ଘରୁ ବିଦାୟ ନେଇଛି। ବଡ଼ମା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ପିତା ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣିମୁକ୍ତା ଦେଇଥିଲେ। ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସିପୂର୍ବରୁ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ତ୍ୱରିତ ଆସିଲି। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କୁହ। ତୁମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଇବା ଖଟ ଖାଲି କାହିଁକି? ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଖୁସି ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି। ପିତା ଆଗରୁ ବେଶି ସମୟ ଏଠି ଥାଆନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେ କେଉଁଠି? କିମ୍ବା ବଡ଼ଭଉଣୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ କି ଅଛନ୍ତି?” ତା’ପରେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି କଥା କହିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖଦ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା, ସତ୍ୟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ବେଶ ଧରି, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ମନ ମୋହିତ ହୋଇ— “ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁର୍ଗତି ଆସେ, ତାହା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଆସିଛି। ମହାନ ଓ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜା, ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମର ପଥକୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଭାରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପିତାଙ୍କ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ହୋଇ। ସେ ‘ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି!’ ବୋଲି ବିଳାପ କରି, ବଳବାନ୍ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ହାତ ପ୍ରସାରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ। ପିତୃଶୋକରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ଧାରି ହୋଇଗଲା, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— “ଏହି ଶୋଇବା ଖଟ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ବା ଜଳଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ପରି ଏବେ ଅନ୍ୟଥା ଲାଗୁଛି। ଏଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା ଏହାର ଚମକ ହରାଇଯାଇଛି।” ଭାରତ ଦୁଃଖ ଚାପି ରଖି, ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଁହ ଅଞ୍ଚଳରେ ଢାକିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଅରଣ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସାଳ ଶାଖା ପରି, ଦେବତା ସମ କାନ୍ତିମାନ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ତକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଦେଖାଉଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ କାନ୍ତିମାନ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଉଠାଇ, କହିଲେ— “ଉଠ, ଉଠ, ବିଶ୍ରୁତ ରାଜପୁତ୍ର! ତୁମ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ମହାନ, ସେମାନେ ସଭାସ୍ଥଳରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ତୁମ ବିଦ୍ୟା, ଚରିତ୍ର ଓ ବାଣୀ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତୁମ ଧୀରଜ ରାଜମହଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।” ଭାରତ ବହୁ ସମୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଡ଼ି, କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ— “ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲି ଯେ, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁଠି ଅନ୍ୟଥା ହୋଇଛି, ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋତେ ଯେଉଁ ପିତା ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଥିଲି, ସେ ନାହାନ୍ତି। ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ? ଧନ୍ୟ ହେଲେ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ପିତା ନିଜେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମହାନ ରାଜା ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି, ନହେଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଛୁଇଁଦେଇଥାନ୍ତି। କେଉଁଠି ହେଉଛି ସେ ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶର ହାତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ମୋର ଧୂଳି ପୁଞ୍ଜ ମାଡ଼ିଦେଉଥିଲେ?” “ମୋ ପାଇଁ ଭାଇ, ପିତା, ବନ୍ଧୁ ଯିଏ, ତାଙ୍କର ଦାସ ମୁଁ— ମା, ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ଭାଇ ହିଁ ପିତା ହୁଅନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, କାରଣ ସେ ଏବେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ଯିଏ ଧର୍ମ ଜାଣିଛନ୍ତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ଏମିତି ପିତା କି ରାମଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ? ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶେଷ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ— “ରାଜା ‘ରାମ! ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ବିଳାପ କରି କ୍ଷୟ ଓ ଦୈବତାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶେଷ କଥା ଏହି ଥିଲା— ‘ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ, ସେମାନେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଫେରି ଦେଖିବେ।’” ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖଦ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, ଭାରତ ଆଉ ଅଧିକ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ମୁଁହ ଅନ୍ଧାରି ହୋଇ ମାତାକୁ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି?