ଭାରତ ଯେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟା ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ନରନାରୀମାନେ ଅସ୍ଫୁଟ ଦେହରେ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଅତି କ୍ଷୀଣ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । ଏପରି ଅସୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଭାରତଙ୍କ ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ରାଜମହଳକୁ ଯାଇଲେ । ସେଠାରେ ଅପୂର୍ବ ଅୟୋଧ୍ୟା ସହରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରର ନଗର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରହିଥିଲା ଖାଲି ଦୁର୍ଗ, ପ୍ରଶ୍ରୟ ହୀନ ଗୃହ, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ଲାଲ ଦ୍ୱାର ଓ ପ୍ରବେଶପଥ । ଏହା ଦେଖି, ଭାରତଙ୍କ ହୃଦୟ ଶୋକରେ ଭରିଗଲା । ନିଜ ସହରରେ ଏପରି ଅନେକ ଅମଙ୍ଗଳ କଥା ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହରେ ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ । କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦୀର୍ଘ ବିଦେଶ ଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସୁବର୍ଣ୍ଣାସନ ଛାଡ଼ି ଉଠି ଗଲେ । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମ୍ମାନର ସହିତ ତାଙ୍କ ଶୁଭ ପାଦ ଧରିଲେ । ବିଶିଷ୍ଟ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଅଂକରେ ବସାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ: “ତୁମେ ଜେଉଁ ଦିନ ମାମାଙ୍କ ଘରୁ ବାହାରିଛ, ସେଠାରୁ କେତେ ରାତି ହେଲା? ତୁମ ଦ୍ରୁତ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି କି ତୁମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନାହିଁ? ତୁମ ଠାକୁରଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, କମଳନୟନ ଭାରତ ସମସ୍ତ କଥା ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମା, ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି ହେଉଛି ଯେଉଁ ଦିନରୁ ମୁଁ ଠାକୁରଦାଙ୍କ ଘରୁ ଚାଲିଛି; ଠାକୁରଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି । ରାଜା, ତାପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ, ମୋତେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଦେଇଥିଲେ, ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛି । ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଦୂତମାନେ ଆଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଆସିଛି । ମା, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କହ । ତୁମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟା ଖାଲି ଅଛି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି । ମା, ରାଜା ସଦା ଏଠି ତୁମ ଗୃହରେ ଥାଆନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ । ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ; କହ, ସେ କଉଁଠି? କିମ୍ବା ସେ କାଶ୍ଚିତ୍ ବଡ଼ ଭଉଣୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି କି?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନକୁ କୈକେୟୀ ମନରେ ରାଜ୍ୟଲୋଭ ଧରି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ: “ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଆସେ, ସେ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି । ମହାନ, ଯଶସ୍ବୀ ଏଇ ରାଜା, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଗଲେ ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଭାରତ ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ଅତିଭାବିତ ହୋଇ । “ହା, ମୁଁ ନାଶ ହେଲି!”—ଏହି ଦୟାନିୟ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶୂରବୀର ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ହାତ ପସାରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ । ପିତୃବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତେଜସ୍ୱୀ ଭାରତ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ । “ଏହି ଶଯ୍ୟା, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ଏଉଁ ରାତିରେ ମାଳିନ୍ୟହୀନ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲା ପରେ ଯେପରି ଚମକେ, ସେପରି ଚମକୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ନ ଥିବାରୁ ଏହି ଶଯ୍ୟା ଚମକୁନାହିଁ—ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳ ହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି ।” ଭାରତ ଶୋକରେ ନିଜ ଅଶ୍ରୁକୁ ଦମନ କରି, ଗଳ ଅଟକିଗଲା, ଏବଂ ତିନି ଚେହେରାକୁ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଦେଲେ । ଭୂମିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଥିବା, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦେବତା ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ । ସେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ସମ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଧରଣୀରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ: “ଉଠ, ଉଠ, ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଥିବା ରାଜପୁତ୍ର! ଧର୍ମବାନ୍ତ ଲୋକମାନେ, ସଭାରେ ଏପରି ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତୁମେ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଶକ୍ତିରେ ନିପୁଣ, ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା ଓ ବାଣୀରେ ଉତ୍ତମ; ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ରାଜପ୍ରସାଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି ।” ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲୁଟି ରୁହି, ଭାରତ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ମାଆକୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି । କିନ୍ତୁ ଏବେ ସମସ୍ତ କଥା ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା, ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସଦା ମୋର ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ । କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପିତା ନିଜେ ସଂସ୍କାର କରିଛନ୍ତି । ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ମହାନ ରାଜା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି; ଯଦି ଜାଣିଥାନ୍ତେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଛୁଇଁଥାନ୍ତେ । କେଉଁଠି ଅଛି ସେ ମୃଦୁ ହାତ, ଯାହା ସଦା ମୋର ଧୂଳି ପୋଛିଦେଉଥିଲେ? ଯିଏ ମୋର ଭାଇ, ପିତା, ବନ୍ଧୁ ଓ ଯାହାଙ୍କର ସେବକ ମୁଁ, ଓ ଜ୍ଞାନବାନ୍, ତୁମେ ରାମ ବିଷୟରେ ଦ୍ରୁତ କହ; ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷହୀନ । ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ବଡ଼ ଭାଇ ହିଁ ପିତା ସମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବି, ଏବଂ ସେ ଏବେ ମୋ ଆଶ୍ରୟ । ଯିଏ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବାନ୍, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ଓ ଉତ୍ତମ ଶୌର୍ୟବାନ୍, ସେ ରାଜା ମୋ ପିତା କ’ଣ ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ?” ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।