ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଦିନ ଆସିଲା, ଯେଉଁ ଦିନରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଅନ୍ନ-ବଳି ବିଛିଯାଇଛି, ଏବଂ ୟଜ୍ଞ ଶାଳାଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥା ଦୟନୀୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଫୁଲ ମାର୍କେଟରେ ଏକଟି ମାଲା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ସେଠାରେ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ ପଡ଼ିଛି। ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଦେବସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ଦୁଃଖ ଛାଇଯାଇଛି, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିରକ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ନଗରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅସ୍ଵଚ୍ଛ, ଅଂଶୁମାନ ଚକ୍ଷୁ, ଶୋକରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଚିନ୍ତା ଓ ଆଶାରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଏପରି ନଜରା ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ରାଜପାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରର ନଗର ପରି ଚମକୁଥିବା, ଏବେ ନିରଜନ ଦୁର୍ଗ, ଖାଲି ମନ୍ଦିର, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ଲାଲ ଦ୍ୱାର ଓ ଦ୍ୱାରପଟ ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ନଗରରେ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଏପରି କିଛି ଆଗରୁ କେବେ ହେଉନଥିଲା, ମହାତ୍ମା ଭରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଆନନ୍ଦହୀନ ହେଇ, ପିତାଙ୍କର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଯାହା ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଂଶ। ଭରତ, ପିତାଙ୍କର ଘରକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଦିଗରେ ଗଲେ। କୈକେୟୀ, ପୁଅ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ। ଭରତ, ଧର୍ମପ୍ରଣ ପୁତ୍ର, ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏବେ ଚମକ ହରାଇଯାଇଛି, ଏବଂ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ପାଦକୁ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ, ପିଲାର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, କୋଳେ ବସାଇ, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପ୍ରସ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ତୁମେ ଦାଦାଘର ଛାଡ଼ି କେତେ ଦିନ ହେଲା? ରଥ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ତୁମକୁ ବିପଦ ଦେଲା କି? ତୁମ ଦାଦା ଏବଂ ମାମୁଁ ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ପୁଅ, ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।" କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରସ୍ନରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ପଦ୍ମନୟନ ଭରତ, ସବୁ କଥା ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମା, ଦାଦାଘର ଛାଡ଼ି ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି। ଦାଦା ଓ ମାମୁଁ ଯୁଧାଜିତ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା, ତପସ୍ଵୀ, ମୋତେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଦେଲେ, ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖି, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଆସିଗଲି। ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତାଜିଆ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲି। ମା, ମୁଁ କିଛି ପ୍ରସ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କୁହ।" "ତୁମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୟନ ଖାଲି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟମାନେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ମା, ରାଜା ଆଗରୁ ସମୟର ଅଧିକାଂଶ ତୁମ ଶ୍ରୀର ଘରେ ରହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲି, ଏବେ ଦେଖି ପାରୁନାହିଁ।" "ମୁଁ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—କୁହ, ସେ କେଉଁଠି? କିମ୍ବା ତିନି ବଡ଼, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରେ ଅଛନ୍ତି କି?" କୈକେୟୀ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ, ଜଣି ଅଜଣି ଭାବରେ, ଭରତକୁ ଦୁଃଖଦାୟକ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ—"ପୁଅ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ବିଧି ଆସେ, ତାହା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଆସିଛି; ମହାନ, ପ୍ରଶସ୍ତ ରାଜା, ୟଜ୍ଞ ନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମର ପଥକୁ ଚଲିଗଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ପୁତ୍ର, ଅଚନ୍ତିତ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ। "ହାଁ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି!"—ଏପରି କଥା କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଦୁଇ ହାତ ପ୍ରସାରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ। ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୋକରେ ଡୁବି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍ତ ବିକଳ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ବିଳାପ କରିଲେ। "ଏହି ଶୟନ, ଯେଉଁଠି ଆଗରୁ ମୋ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭରା ଆକାଶ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିନ ପରି ଚମକୁନାହିଁ—ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳହୀନ ସାଗର ପରି।" ଭରତ, ଶୋକ ଦମି, ଗଳା ଭରି ଆସି, ଅଶ୍ରୁ ଚାପି, ମୁହଁ ଉତ୍ତମ ଚାଦର ଦ୍ୱାରା ଢାକିଲେ। ସେଠି, ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଶାଳ ବୃକ୍ଷର ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଶାଖା ପରି, ଦେବତା ପରି ଚମକୁଥିବା ଭରତକୁ ସମସ୍ତେ ଦେଖି ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମଦ ହାତୀ ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଭରତକୁ ସେମାନେ ଉଠାଇ, କହିଲେ—"ଉଠ, ଉଠ! ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠି ଶୋଇଛ? ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଜକୁମାର, ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସଭାରେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରିନାହାନ୍ତି।" "ତୁମେ ଦାନ ଓ ୟଜ୍ଞର ଅଧିକାରୀ, ତୁମ ବ୍ୟବହାର, ଶିକ୍ଷା, ଓ ଭାଷା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ରାଜପାଳାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା।" ଭରତ, ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ଭୂମିରେ ଘୁମାଇ, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ୟଜ୍ଞ କରିବେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ ଭିନ୍ନ ହେଉଛି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକୃତ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁଥିଲେ।" "ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ? ଧନ୍ୟ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁଠି ପିତା ନିଜେ ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା କରିଛନ୍ତି।" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ଜାଣିନାହାନ୍ତି; କାରଣ ମୋ ପିତା ତୁରନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଚୁଇଁଥିଲେ।" "କେଉଁଠି ମୋ ପିତାଙ୍କର ସ୍ନିଗ୍ଧ ହାତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ମୋର ଧୂଳି ପୋଖାଇଥିଲେ?" "ସେ ମୋର ଭାଇ, ପିତା, ଓ ମିତ୍ର, ଯାହାର ଦାସ ମୁଁ; ମା, ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ, ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଅନ୍ଦୋଷ।" ଏପରି ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଆଶ୍ରୁ, ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଅଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶୋକ ଓ ଦୟାର ଅନୁଭୂତି ଚାଇଯାଇଥିଲା।