ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲା । ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ଫୁଲମାଳା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅପବିତ୍ର ଓ ଅସୁଚି ହୋଇଯାଇଛି, ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି ଓ ନିରଜ୍ଜୀବ ଦେଖାଯାଉଛି, ପୂର୍ବବତ୍ ତାହାର ଜ୍ୟୋତି ନାହିଁ । ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଉଥିବା ନୈବେଦ୍ୟ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ଓ ତାଳିକାଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ଫୁଲ ଓ ମାଳା ବଜାରରେ ଆଜି କିଛି ବିକ୍ରୟ ହେଉନାହିଁ, ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ନ, ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି । ମନ୍ଦିର ଓ ଦେବସ୍ଥାନରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ନଗରରେ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅସୂଚିତ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଆଶୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖରେ ଲିନ୍ନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଅଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍ତରେ ଭରତ ରାଜପାଳିସକୁ ଯାଇଥିଲେ । ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ରହିଥିବା ରଥକୋଷ, ଅଟାଳିକା, ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି ଓ ନିରବ, ଦ୍ୱାରଦେଉଳ ଧୂଲିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା । ଏପରି ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାନୁଭାବ ଭରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ପିତାଙ୍କ ଗୃହରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କର ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ । କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦୂର ଦେଶରୁ ଫେରିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଏଗିଆସିଲେ । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏବେ ଚମକ ନାହିଁ, ଓ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ପାଦ ଧରି ସମ୍ମାନ କଲେ । ସେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧା କୈକେୟୀ, ପୁଅଙ୍କୁ କୋଳେ ବସାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ତୁମେ ତୁମ ମାମାଘରୁ କେତେ ଦିନ ହେଲା ଫେରିଛ? ରଥ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି କି ତୁମକୁ କ୍ଷୁଭିତ କରିନାହିଁ? ତୁମ ଠକୁରଦା ଓ ତୁମ ମାମା ଯୁଧାଜିତ୍ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ ।" ମାଆଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଭରତ କହିଲେ—"ମା, ଏହା ସପ୍ତମ ରାତି ଯାହା ମୁଁ ମୋ ଠକୁରଦାଘରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛି । ଠକୁରଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ୍ ଶୁଭ ଅଛନ୍ତି । ରାଜା ମୋତେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି କାରଣରୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି । ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଦୂତମାନେ ଆମକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦେଲେ । ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଉଚିତ । ତୁମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ଖାଲି ଦେଖାଯାଉଛି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି । ମା, ରାଜା ପୂର୍ବେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଏଠାରେ ରହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଆସିଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ । ମୋ ପିତା କେଉଁଠି? ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ । ସେ କି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି?" ତେବେ କୈକେୟୀ ଭୟଙ୍କର କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଥିଲା କିନ୍ତୁ ଲୋଭରେ ମୁଗ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଇଲେ—"ପୁଅ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଆସେ, ସେ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି । ମହାନ ଓ ଯଜ୍ଞପରାୟଣ ରାଜା ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଭରତ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । "ହା! ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲି!" ବୋଲି ଦୟାନିୟ ସ୍ୱରରେ ଡାକି, ସେ ନିଜ ଦୁଇ ହାତ ପ୍ରସାରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଗଲେ । ପିତୃଶୋକରେ ଭାସିଯାଇ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଚେତନା ହରାଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । "ଏହି ଶଯ୍ୟା ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ପୂର୍ବେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବେ ସେ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ସାଗର ପରି ଅନ୍ଦକାର ହୋଇଯାଇଛି ।" ଦୁଃଖ ଦମନ କରି, ଅଶ୍ରୁ ଚାପି, ଗଳା ଆଘାତରେ ବନ୍ଧା, ଭରତ ନିଜ ମୁହଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚୀରରେ ଢାକିଲେ । ସେ ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ କଟା ଗଛର ଡାଲି ଭୂମିରେ ଶୁଅଇଯାଏ, ସେପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଦୟାର୍ଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ । ସେ, ପୃଥିବୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହସ୍ତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଠାରୁ ଉଠାଇ, ଏହିପରି କହିଲେ—"ଉଠ, ଉଠ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜକୁମାର! ତୁମ ପରି ଧୀର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ମଣ୍ଡଳୀରେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରନ୍ତିନାହିଁ । ତୁମେ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା, ଓ ଭାଷଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ରାଜଭବନରେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ।" ବହୁଦିନ ଅଶ୍ରୁ ବିଷୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହି, ଭରତ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏବଂ ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି । କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ କିଛି ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଛି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜେ ସେ ସବୁ କାମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ । କି ରୋଗରେ ମୋ ପିତା ଚଳିଗଲେ? ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାହାଙ୍କ ପିତା ନିଜ ହାତେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ନିଶ୍ଚୟ, ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି; ନାହିଁଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ତାଙ୍କ ହାତ ରଖିଦେଇଥାନ୍ତେ । କେଉଁଠି ଅଛି ସେ ମୃଦୁ ହାତ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଦୋଷ ନଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ମୋର ଧୂଳି ପଞ୍ଚିଦେଉଥିଲେ?" ଏହିପରି ଭାବେ ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଉଥିଲା, ଓ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଶୋକମୟ ହୋଇ ରହିଥିଲା ।