ଭାରତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଚାରିପାଖରେ ଅଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହାନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଘରରେ ଶ୍ରୀ ନାହିଁ। ଦେଉଳମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ଫୁଲର ମାଳା ଓ ଶୂଭ୍ରତା ହରାଇଛି, ମଣ୍ଡପ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, ମନ୍ଦିର ଖାଲି ଓ ଅନ୍ୟଦିନ ଭଳି ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ବଳି ଓ ଅର୍ପଣ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ଅବସ୍ଥା ଦୟନୀୟ। ଫୁଲ ବଜାରରେ ଏବେ କୌଣସି ମାଳା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ବି ପୂର୍ବବତ୍ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ତାଙ୍କର ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି। ଦେଉଳ ଓ ମନ୍ଦିରରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବି ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସହରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, କ୍ଷୀଣ ଦେହ, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଏପରି ଅନେକ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଭାରତ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶ ନେଇ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଗଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟା ସହର ଏବେ ଖାଲି ଦୁର୍ଗ, ନିର୍ଜନ ମହଳ, ଧୂଳି ଲଗା ଦ୍ୱାର ଓ ଦେଉଁ ତଳ ଆଛି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ନିଜ ସହରରେ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ଅନେକ ଅପ୍ରୀତିକର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୁଃଖରେ ଭରି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଜ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅଁକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହାର ଚମକ ଏବେ ହରାଇଯାଇଛି, ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ ଆଦର ସହିତ ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ଚରଣ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆପଣ ଛାତିରେ ବସାଇଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ତୁମେ ବଡ଼ମାଙ୍କ ଘରୁ କେତେ ରାତି ହେଲା ଚାଲିଛ? ତୁମର ଦୂତଗତ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି କି ତୁମକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରିନାହିଁ? ବଡ଼ମା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସବୁ କଥା ମତେ କୁହ।" ମାତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଭାରତ କହିଲେ—"ମା, ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି ହେଉଛି ମୁଁ ବଡ଼ମାଙ୍କ ଘରୁ ଚାଲିଛି। ବଡ଼ମା ଓ ଯୁଧାଜିତ ଠିକ୍ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣି ଦେଇଥିଲେ, ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖି ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଦ୍ରୁତ ଆସିବାକୁ ଦବାଉଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଆସିଛି। ମା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୟନାସନ ଖାଲି ଦେଖୁଛି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ବି ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ମା, ପିତା ପୂର୍ବେ ଏଠି ଅଧିକ ସମୟ ରହୁଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—ସେ କେଉଁଠି? କିମ୍ବା ବଡ଼ଭଉଣୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରେ କି?" ତେବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟ ଭାବ ଦେଖାଇଲେ—"ପୁଅ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଆସେ, ସେଇ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି; ମହାନ ଓ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ରାଜା ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭାରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ସନ୍ତାନ, ହଠାତ୍ ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ, ପିତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ। "ହାଉ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି!" ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ପଡ଼ି ରହିଲେ। ପିତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଭାରତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କଲେ—"ଏହି ଶୟନାସନ ଯେଉଁଥିରେ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଥିବା ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗୁଥିଲା; ଏବେ ସେ ନାହାଁତି, ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସାଗର ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲାଗୁଛି।" ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଶ୍ରୁରେ ପ୍ରବାହିତ, କଣ୍ଠ ଦୁଃଖରେ ଅଟକିଯାଇଛି, ସେ ମୁହଁ ଚମକୁଥିବା ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ୟେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ—"ଉଠ, ଉଠ! ବିଖ୍ୟାତ ରାଜପୁତ୍ର, କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୋକରେ ଅଛ? ତୁମ ପରି ମହାପୁରୁଷମାନେ ସଭାରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ଆଚରଣ, ଶିକ୍ଷା, ଓ ଓଜସ୍ୱୀ ବାଣୀରେ ତୁମେ ଉତ୍ତମ; ରାଜମହଳରେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ।" ଭାରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୋକରେ ମାଟିରେ ଗୁଡ଼ିଗୁଡ଼ି ରହି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲି, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ତେଣୁ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ କିଛି ଅନ୍ୟରୂପ, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ପହଁଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ପିତା ନିଜେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ ରାଜା ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି, ନାହିଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଛୁଇଁଥାନ୍ତେ।" ଏମିତି ଭାବରେ ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଗଭୀର ଦିନ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବିତିଗଲା।