ବାର୍ତ୍ତା ନିଆଁ ପାଇଁ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି ଭରତଙ୍କୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ ସହ ସହ ଭରତ ଦ୍ୱାର ଦେଖି ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟରେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଓ ଦ୍ୱାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖି ସମ୍ବୋଧନ କରି ଅଗ୍ରଗତି କଲେ। ସେଠାରେ ରାଘବ ଭରତ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦୋଷହୀନ, କେହି କାରଣରେ ମୋତେ ଏପରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରି ଏଠାକୁ ଆଣିଛ?” ସେ କହିଲେ, “ମୋ ହୃଦୟ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ମୋ ଚିତ୍ତ ଭାଗିଯାଉଛି। ଏପରି ଚିହ୍ନ ଆଗରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ଅନ୍ତିମ ଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି।” ଭରତ କହିଲେ, “ହେ ରଥଚାଳକ, ମୁଁ ଏଠାରେ ସେହି ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି—ରାସ୍ତା ଅସୁଚି, ସ everywhere ଠାରେ କଠୋରତା ଦେଖୁଛି। ଦ୍ୱାର ଠିକ୍ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ନାହିଁ, ଉଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ, ଅର୍ପଣ ରିତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉନାହିଁ, ଧୂଆଁ ଏବଂ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ହୂଁ ହୂଁ କରୁଛି। ଘରମାନେ ଭୋଜନ ନା କରିଥିବା, ଲୋକମାନେ ନିର୍ଜୀବ, ଘରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାହିଁ। ଦେବସ୍ଥାନର ମାଳା ଶୂନ୍ୟ, ଦ୍ୱାର ଅସୁଚି, ମନ୍ଦିର ଖାଲି, ପୂର୍ବବତ ଉଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଯଜ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଅସ୍ଥିର, ଫୁଲ ବଜାରରେ ମାଳା ଓ ଦ୍ୱାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ପୂର୍ବବତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରି, ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ। ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ମନ୍ଦିରରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ନାହିଁ। ଶହରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅସୁଚି, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କ୍ଷୀଣ, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ଆଶାରେ ଭରିଥିବା।" ଏପରି ଦେଖି ଓ କହି, ଭରତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୃଦୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏଠି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ରାଜପାଳିସକୁ ଯାଇଲେ। ଅଂଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଶହର ଦେଖି, ଖାଲି ଦୁର୍ଗ, ଶୂନ୍ୟ ମହଳ, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ଦ୍ୱାର ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ନିଜ ଶହରରେ ପୂର୍ବେ କେବେ ନ ହୋଇଥିବା ଏପରି ଅନେକ ଅସୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ନିରାଶ ଚିତ୍ତରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠିରେ ଭରତ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ନିଜ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ। କୈକେୟୀ ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଥି ନିଜ ଦାଦାଙ୍କ ଘରରୁ ଫେରିଛି, ସୁନା ଆସନ ଛାଡି ଉଠି ଆସିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ନିଜ ଘରର ଉଜ୍ୱଳତା ହରାଇଥିବା ଦେଖି, ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଚରଣ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ କୋଳେ ବସାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: “ତୁମେ ଦାଦାଙ୍କ ଘର ଛାଡି କେତେ ଦିନ ହେଲା? ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତି ତୁମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇନାହିଁ? ତୁମ ଦାଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ଯାତ୍ରା ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ପଦ୍ମନୟନ ଭରତ ସବୁ କଥା ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମା, ଏହି ଏକାଠି ଦାଦାଙ୍କ ଘର ଛାଡି ଆସିଛି ସପ୍ତମ ରାତି। ଦାଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା, ତ୍ୟାଗ ନିଷ୍ଠ, ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣି ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତିରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବେ ଆସିଛି। ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରି ଆଣିଛନ୍ତି। ମା, ମୁଁ ତୁମଠାରେ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ। ତୁମ ସୁନା ଆସନ ଖାଲି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ରାଜା ପୂର୍ବରୁ ଏଠି ରହୁଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହି ଆସିଛି, ଆଜି ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—କହ, ସେ କେଉଁଠି? କିମ୍ବା ବଡ ଭଉଣୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରେ ଅଛନ୍ତି?” କୈକେୟୀ ଏପରି କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁ କଥା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟି ହେଲେ ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ଭୟାନକ ଓ ଅନିଉପଯୁକ୍ତ; ସତ୍ୟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବ ଦେଖାଇଲେ। “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଆସିଛି; ମହାନ, ଉଜ୍ୱଳ ରାଜା, ଯଜ୍ନ ନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମର ପଥକୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭରତ, ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶଜ, ହଠାତ୍ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। “ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି!” ଏପରି ବିଚାର କରି, ବିର ଭରତ ଦୁଃଖରେ ହାତ ଫାଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ। ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଉଜ୍ୱଳ ଭରତ ଚିନ୍ତା ଓ ବିପର୍ୟାସରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହେଲେ। ସେ ଶୋକ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଆସନ, ଯେଉଁଥିରେ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ମାନ୍ୟ ରାତି ଆକାଶ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏବେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ନ ଥିବାରୁ ଉଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ—ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସାଗର ପରି।” ଶୋକ ଦମନ କରି, ଗଳା ଦୁଃଖରେ ଅଟକି, ଜୟୀ ଭରତ ମୁହଁ ଉଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା, ଶାଳ ଗଛର ଫୁଟିଯାଇଥିବା ଡାଳ ପରି, ଦେବତା ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଭରତ ମଦ ହାତୀ ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଭୂମିରେ ଉଜ୍ୱଳ, ଦୁଃଖରେ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ: “ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏପରି ପଡିଛ? ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜକୁମାର, ତୁମ ପରି ଲୋକ ଶୋକ ରେ ତଳି ନ ଥାଉନ୍ତି। ତୁମେ ଦାନ, ଯଜ୍ନ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମ ଆଚରଣ, ଶିକ୍ଷା, ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଉତ୍ତମ; ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ରାଜପାଳିସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ।