ବର୍ତ୍ତମାନ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଓଡ଼ିଆରେ ଏକତାରା ଉପନ୍ୟାସ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଛି: ବରତଙ୍କ ମନ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଇପାରିଛି । ସେ ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି ମୋ ମନ ଉତ୍ତିଜିତ ହେଉଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଆମ ପରିବାରରେ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ମିଳିବା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ।” ସେ ଏହା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ମନ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପସାନ୍ନ ହେଉଛି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି । ଏପରେ, ବରତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ । ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସୁରକ୍ଷିତ ସହର ମାନ୍ୟ ଭଇଯନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ରଥରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାଇଲେ । ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଜୟ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ବରତ ତାଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ମନରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ । ଏଉଁଥିରେ, ରଘୁବଂଶୀ ବରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ, ଯିଏ ଘୋଡ଼ା ଚାଲାଇ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ରଥଚାଳକ, କେଉଁ ଦୃଢ଼ କାରଣରେ ମୁଁ ଏଠିକୁ ଏତି ଦ୍ରୁତ ଆଣାଯାଇଛି?” ବରତଙ୍କ ମନ ଅଶୁଭ ଭବିଷ୍ୟତର ଭୟରେ ଭରିଯାଇଛି । ସେ କହିଲେ, “ଏପରି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ଓ ରଥଚାଳକ, ଏଠି ମୁଁ ସେଇ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖୁଛି । ସହରର ରାସ୍ତା ଅପରିଷ୍କୃତ, ସ everywhere ମନେ ଦୁଃଖ ଆଛି । ଦ୍ୱାର ଠିକ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ନୁହେଁ, ଶୋଭା ହରାଇଯାଇଛି, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ପୂଜା ବି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ଧୂଆଁ ଆବହାମଣ୍ଡରେ ଭରିଯାଇଛି । ଘରମାନେ ଏଠି ଖାଇନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ, ଘରର ଶ୍ରୀ ଅନୁପସ୍ଥିତ । ଦେବାଳୟର ମାଳା ନାହିଁ, ଚଉକ ଅପରିଷ୍କୃତ, ମନ୍ଦିର ଖାଲି, ପୂର୍ବର ଭାବରେ ଚମକୁନାହିଁ । ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକିର୍ଣ୍ଣ, ଯଜ୍ଞ ଅଞ୍ଚଳ ଅସ୍ଥିର, ଫୁଲ ଚାହିଦାର ବଜାରରେ ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ । ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ବି ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ବ୍ୟାପାର ଅଟକିଯାଇଛି । ଦେବାଳୟ ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବି ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ସହରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅପରିସ୍କୃତ, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ଶରୀର ଶୁଷ୍କ, ମନେ ଚିନ୍ତା ଓ ଆଶାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଭରା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବରତ ଦୁଃଖିତ ମନେ ରାଜପାଳେସ୍ ଦିଗରେ ଯାଇଲେ । ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର ଇନ୍ଦ୍ରର ସହର ପରି ଚମକୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏଠି ରାଜପ୍ରାସାଦର ଦ୍ୱାର ଓ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାର ଧୂଳି ଲାଗି ଲାଲ ହୋଇଥିଲା, ଦୁଃଖ ଭରା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବରତ ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସହରର ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯାହା କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ବରତ ମନ ନିମ୍ନ, ମୁଣ୍ଡ ଝୁକାଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ଅନ୍ତରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏଠି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ । ବରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇଲେ । କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିଛି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ସାହରେ ଉଠିଲେ । ଧର୍ମପରାୟଣ ବରତ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏବେ ଶ୍ରୀହୀନ । ସେ ମାତାଙ୍କ ଶୁଭ ଚରଣ ଧରି ସମ୍ମାନ କଲେ । କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଚୁମି, କୋଳେ ବସାଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁ ତୁମ ବଡ଼ଦାଦାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି କେତେ ଦିନ ହେଲା? ରଥରେ ଦୂତିଆ ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତି କି ତୁମକୁ ଅସୁବିଧା କରିନାହିଁ? ବଡ଼ଦାଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କି ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ମୋ ପୁଅ, ତୁ ତୁମ ଯାତ୍ରା ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କହ ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ରଜନୀ-ନାୟନ ବରତ ସମସ୍ତ କଥା ମାତାକୁ କହିଲେ, “ମା, ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି ଆମେ ବଡ଼ଦାଦାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ିଛୁ । ବଡ଼ଦାଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ଭଲ ଅଛନ୍ତି । ରାଜା ମୋତେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତି ଦେଖି ଆମେ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆଗକୁ ଆସିଛି । ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଦ୍ରୁତ ଆସିଛି । ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ । ତୁମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭିତ ଶୟନ ଖାଲି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ମା, ପିତା ସେଠାରେ ଅଧିକ ସମୟ ରହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ । ମୁଁ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ, କହ, ପିତା କେଉଁଠି? କିମ୍ବା ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ କି?” କୈକେୟୀ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ମନ ମୋହିତ, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଆସେ, ତାହିଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଆସିଛି; ମହାନ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ରାଜା, ଯଜ୍ଞରେ ନିୟୋଜିତ, ଧର୍ମର ପଥେ ଚାଲିଛନ୍ତି ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବରତ, ଶୁଭ ଜନ୍ମର ଶୁଭ ମନ, ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ଢେଇ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଭାରି ଦୁଃଖ ଭରା ହେଲେ । ସେ ବିପତ୍ତି ଭରା କଥା କହି, “ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି!” ବଳଶାଳୀ ବରତ ଦୁଃଖରେ ହାତ ଫାଇ ଭୂମିରେ ଢେଇ ପଡ଼ିଲେ । ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ବରତ ମନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଚ୍ଚରେ କ୍ଷୋଭରେ ଅନ୍ତର୍ବାସ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ଏହି ଶୟନ, ଯାହା ପିତାଙ୍କର ଥିଲା, ଏକ ସ୍୫ଫଳ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଥିଲା ପରି ଚମକୁଥିଲା; ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ର ନଥିବା ଆକାଶ, କିମ୍ବା ଜଳ ନଥିବା ସାଗର ପରି ଚମକୁନାହିଁ ।” ବରତ ଦୁଃଖ ଦମନ କରି, ଗଳା ଅନ୍ତର୍ବାସ ଦେଇ ମୁଁହ ଢାକିଦେଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଢେଇ ପଡ଼ି, ଅରଣ୍ୟର ଶାଳ ଗଛର ଭାଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ପରି, ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ ।