ଏହି ଦିନଟି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ଅଜଣା ଅଶୁଭ ଶାନ୍ତି ଛାଇଯାଇଛି—ସଦା ଶୁଣାଯିବା ସ୍ବର ଏଉଁ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ସହର ମନ୍ଦ ଚାଲିଛି, ଏବଂ ଆମ୍ବେ ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖୁଛି। ଏପରି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଚାରିପଟେ ଅନିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ମୁଁ ଭୟଭୀତ; ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି, ମନ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଅସ୍ଥିର। ଏହିପରି ଭୟ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ମଧ୍ୟରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ରଥ ଉପରେ ଏକ୍ଷ୍ବାକୁ ବଂଶର ସୁରକ୍ଷିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ସହରରେ ବେଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ବୈଜୟନ୍ତ ଦ୍ବାର ଦ୍ୱାରା ଯାଇ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ରଥ ସହିତ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷୀମାନେ ଉଠି, ତାଙ୍କର ବିଜୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଭରତ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଭରା ହୃଦୟ ନେଇ ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏଠାରେ ରଘୁନନ୍ଦନ ଭରତ, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ, ଯିଏ ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ପଚାରିଲେ, "ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କେଉଁ ଦିନ୍ଦେ ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ମୋତେ ଏଠାକୁ ଆଣିଛି?" ମୋର ମନ ଅପଶକୁନ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ମୁଁ ଏପରି ଚିହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ କାଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଭରତ ଚାରିପଟେ ଦେଖିଲେ—ସହରର ରାସ୍ତା ଅସଫା, ସବୁଠି ଖଡ଼ାସ୍ତ୍ରତା ଦେଖାଯାଉଛି। ଦ୍ୱାର ଭଲଭାବେ ବନ୍ଦ ନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ୱଳତା ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ନୈବେଦ୍ୟ ଅବହେଳିତ, ପୂଜାର ଧୂଆଁ ହୱାରେ ମିଶିଯାଇଛି। ଘରମାନେ ଅନ୍ନହୀନ, ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ସମୃଦ୍ଧି ଅନୁପସ୍ଥିତ। ମନ୍ଦିର ଓ ପୂଜାଗୃହ ମାଳାବିହୀନ, ଅସଫା, ଖାଲି ଓ ଅପ୍ରଭାସ୍ପଦ। ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯିଥିବା ନୈବେଦ୍ୟ ଛିଟିଯାଇଛି, ଯଜ୍ଞଶାଳା ବିନ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ଫୁଲ ଓ ମାଳା ବଜାରରେ ନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ। ମନ୍ଦିର ଓ ପୂଜାଗୃହରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ସହରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅସଫା, ଚକ୍ଷୁ ଜଳଭରା, କ୍ଷୀଣ ଶରୀର, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଅନୁରାଗରେ ଦୁଃଖିତ। ଏପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଅନେକ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଭରତ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୃଦୟରେ ରାଜପୁରୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାର ଗୋପୁର ଖାଲି, ମହଲ ଶୂନ୍ୟ, ଦ୍ୱାର ଓ ଦେଉଳ ଧୂଳିରେ ଆଛନ୍ନ। ଏପରି ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯାହା କେବେ ତାଙ୍କ ସହରରେ ଦେଖିନଥିଲେ, ମହାତ୍ମା ଭରତ ମନ ଦୁଃଖରେ ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତେବେ, ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଘରେ ନ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ। କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୂରବାସ ରୁ ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠି ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ, ଏବଂ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: "କେତେ ଦିନ ହେଲା ତୁମେ ତୁମ ମାମାଘର ଛାଡ଼ିଛ? ରଥ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି କି ତୁମକୁ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ କରିନାହିଁ? ତୁମ ଜ୍ଞାତି ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।" କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ରାଜପୁତ୍ର ଭରତ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ: "ମାଆ, ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି, ମୁଁ ମାମାଘର ଛାଡ଼ିଛି। ମୋର ମାମା ଓ ମାମାଘର ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣି ଦେଇଥିଲେ, ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ମୁଁ ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଛି। ରାଜଦୂତମାନେ ଦ୍ରୁତ ଆସିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଆସିଛି। ମାଆ, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କହିଦିଅ। ତୁମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟା ଖାଲି, ଏବଂ ଏକ୍ଷ୍ବାକୁ କୁଳର ଲୋକମାନେ ଖୁସି ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ରାଜା ସଦା ଏଠି ଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ ବାପାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? କିମ୍ବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି କି?" ତେବେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରୋମାଞ୍ଚକର ଅପେକ୍ଷା ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ତଥାପି ମନରେ ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ତାଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର। "ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଯେଉଁ ନିୟତି ଅଛି, ତାହା ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ଆସିଛି। ମହାନ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ରାଜା, ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।" ଏହି ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଭରତ ଅଚାନକ ତାଙ୍କର ପିତୃଶୋକରେ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ି ପଡ଼ିଗଲେ। "ହାୟ! ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି!" ବୋଲି କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠ ରେ କହି, ଶୂରବୀର ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ ହାତ ପ୍ରସାରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ପିତୃବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକଳ ହୋଇ, ତିନି ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରେ କନ୍ଦିଲେ। "ଏହି ଶଯ୍ୟା, ଯାହା ମୋର ବାପାଙ୍କ ଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ଆକାଶ ପରି ଆଜି ଅନ୍ଧାର। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶ ରାତିରେ ଚମକୁଥିଲା, ସେପରି ଏହି ଶଯ୍ୟା ଏବେ ଶୂନ୍ୟ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବାପା ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଏହା ଏବେ ଅପ୍ରଭାସ୍ପଦ, ଜଳହୀନ ସାଗର ପରି।" ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଦମନ କରି, ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠ ଅବରୋଧିତ, ରଣଜୟୀ ଭରତ ଏକ ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁହଁ ଢାକି ନିଲେ। ଏହି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ, ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ପିତୃବିୟୋଗର ମହାଶୋକ ଏଠି ଉତ୍କଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।