ଏହି ଦିନଟିରେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ପବିତ୍ର ପବନ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଉତ୍ସବମୟ ଶବ୍ଦ, ଢୋଲ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ବୀଣାର ମିଶ୍ର ଧ୍ୱନି ଆଣିଥିଲା, ତାହା ଆଜି କାହିଁକି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ? ଏହି ନିରବତାରେ, ସହରଟି ମନ୍ଦ ଚଳିଛି, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସଦା ବାଜୁଥିଲା, ଆଜି ସେ ଶବ୍ଦ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ମୁଁ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖୁଛି। ଏହି ନିରାଶାଜନକ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଇଛି; ଚାରିଅଟ ଚାଳକ, ମୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଉନାହିଁ। ମନର ଅସ୍ଥିରତା ନଥିଲେ ମୋର ହୃଦୟ ଅପସାରି ଯାଉଛି; ମୁଁ ନିରାଶ, ମୋ ହୃଦୟ ନିମ୍ନ, ଭୟଭିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର। ଏପରି ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳାରେ, ଭରତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସୁରକ୍ଷିତ ଆୟୋଧ୍ୟା ସହରକୁ ଭିତରିଲେ, ଭୟଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି, ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ରଥ ଦେଖିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଭରତ ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଆଗକୁ ବଢିଲେ। ସେଠାରେ, ରଘୁବଂଶୀ ଭରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ, ଯିଏ ଘୋଡା ଚାଳାଇ କ୍ଳାନ୍ତ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ନିର୍ମଳ ଚାଳକ, ମୁଁ ଏପରି ତ୍ୱରାନ୍ତି ଭାବରେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି?" ମୋର ହୃଦୟ ଅଶୁଭ ଭବିଷ୍ୟତର ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ମୋ ଚରିତ୍ର ଭାଙ୍ଗି ଯାଉଛି; ଏପରି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ଚଳି ଯାନ୍ତି। "ଚାଳକ, ମୁଁ ଏଠାରେ ସେ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଦେଖୁଛି: ସରକ ଅସଫଳ, ଏଠାରେ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଦେଖାଯାଉଛି। ଦ୍ୱାରଗୁଡିକ ଠିକ ଭାବେ ବନ୍ଦ ନୁହେଁ, ଶୋଭା ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅପେକ୍ଷିତ, ଧୂପର ଧୁଆଁରେ ପରିବେଶ ଭରିଯାଇଛି।" "ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଘରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପରିବାର ଖାଇନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ଶୂନ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଘର ଅଭାଗା।" "ମନ୍ଦିର ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳୀର ମାଳା ଶୋଭା ହାରାଇଛି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗନା ଅପବିତ୍ର, ମନ୍ଦିର ଶୂନ୍ୟ, ପୂର୍ବର ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ।" "ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନିବେଦନ ବିକ୍ରିତ, ଯଜ୍ଞ ଅଙ୍ଗନା ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ; ପୁଷ୍ପ ବଜାରରେ ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ।" "ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ବ୍ୟାପାର ବନ୍ଦ।" "ମନ୍ଦିର ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳୀର ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିରାଶା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।" "ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ସହରର ନର-ନାରୀମାନେ ଅସଫଳ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱଳ୍ପ, ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଅଭିଲାଷାରେ ଅଭିଭୂତ।" ଏପରି ଭାବରେ କହି, ଭରତ ଅଶାନ୍ତ ମନରେ, ଏହି ଅନେକ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜପାଳାଟିକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରର ସହର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାର ଦୁର୍ଗ ଶୂନ୍ୟ, ମହଳ ଅନାବୃତ, ଦ୍ୱାର ଓ ଦରଜା ଧୂଳି ରଙ୍ଗରେ ଭରିଯାଇଛି, ତେଣୁ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଅନିମିତ୍ତ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଅନୁଭବ ହୋଇନଥିଲା, ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ଭରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଭରତ ପିତାଙ୍କ ଘରରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି, ତେଣୁ ନିଜ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ, ଯିଏ ନିବାସ୍ଥାନରୁ ଫେରିଛି, ଦେଖି ନିଜ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡି ଆନନ୍ଦରେ ଉଠିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୋଭା ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଏବଂ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ପଦ ଧରିଲେ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, କୋଲେ ବସାଇ, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମେ ତୁମର ଦାଦାଙ୍କ ଘର ଛାଡି କେତେ ରାତି ହେଲା? ତ୍ୱରାନ୍ତି ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତି ତୁମେ ଅନୁଭବ କରିଛ କି? ଦାଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ପ୍ରବାସର ଦିନ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଭଲମନ୍ତା ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ।" ମାଆଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତରରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ପଦ୍ମନୟନ ଭରତ, ସବୁ କଥା କହିଲେ: "ମାଆ, ଦାଦାଙ୍କ ଘର ଛାଡି ଆଜି ସପ୍ତମ ରାତି ହେଇଛି; ଦାଦା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ଭଲ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା, ତାପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ, ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣି ଦେଲେ; ଯାତ୍ରାର କ୍ଳାନ୍ତିରେ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଛି। ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ତି ଆଣିଥିଲେ, ଏହି କ୍ଷଣରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହ।" "ମାଆ, ତୁମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭିତ ଶୟନ ଶୂନ୍ୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ରାଜା ପୂର୍ବରୁ ଏଠି ତୁମ ଘରରେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ରହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ ଆସିଛି, ଆଜି ଦେଖିପାଉନାହିଁ।" "ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପଦ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—କୁହ, ସେ କେଉଁଠି? କିମ୍ବା ସେ ବଡ଼ ଭାଇ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରରେ କି?" କୈକେୟୀ ଏହି କଥାରେ, ଜଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ଅଭିନୟ କରି, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ମନ ଭ୍ରମିତ, ଭରତକୁ ଦୁଃଖଦ ଓ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭାଗ୍ୟ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁସୃତି; ମହାନ, ପ୍ରଶସ୍ତ ରାଜା, ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମର ପଥକୁ ଚଳିଗଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଜନ୍ମ ଭରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପିତାଙ୍କ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ। "ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ!" ବିଲାପ କରି, ବଳିଶାଳୀ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ହାତ ଫାତି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହେଲେ। ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ବିଲାପ କଲେ। "ଏହି ଶୟନ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପିତା ବସୁଥିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଚାନ୍ଦ୍ରର ଶୁଭ ଆକାଶର ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।" "କିନ୍ତୁ ଏବେ, ତାହା ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା, ଆଜି ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ—ଚାନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି।