ବର୍ଣ୍ଣନା କ୍ରମରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଚାଳକ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଏବେ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ ସମାନ ଲାଗୁଛି; କାରଣ, ଏଠାରେ ଏବେ କୌଣସି ଯାନବାହନ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ନଗରର ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଆସୁଥିଲେ ଓ ଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ନିରାନନ୍ଦ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏଠାରେ ଚାଲିଥିବା ପଥରେ ଗଛପତ୍ର ପଡ଼ି ରହିଛି, ଗଛମାନେ ମନେହେଁ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ମତ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ମୃଦୁ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ସହିତ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ସେଉଠାରେ ଏବେ ଏହି ଶବ୍ଦ ନାହିଁ।" "ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶୁଭ ପବନ ବାଜା, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶବ୍ଦ ଆଣିଥିଲା, ଏବେ ସେଇ ପବନ ଅନୁଭବ ହେଉନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଧ୍ବନି ଅବିରତ ଥିଲା, ଏବେ ସେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ନଗର ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଜୀବ ଦେଖାଯାଉଛି। ମୁଁ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଓ ଅପଶକୁନ ଦେଖୁଛି।" "ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନମାନେ ଦେଖି ମୋ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଉଛି; ଚାଳକ, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଆମ ପରିବାରରେ ଭଲ ଖବର ମିଳିବା କଠିନ। ଯେତେବେଳେ ଏମିତି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଥାଏନାହିଁ, ମୋ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରି ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି, ମୁଁ ଭୟଭିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଅନୁଭବ କରୁଛି।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟରେ, ଭାରତ ତ୍ବରିତ ଭାବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସୁରକ୍ଷିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ରଥରେ ଥକି ଆସିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ବଢ଼ି ତାଙ୍କୁ ବିଜୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଭାରତ ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏଠାରେ, ରଥ ଚାଳକ ଅତି ଥକିଥିବା ସମୟରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଏପରି ତ୍ବରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ମୋତେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆଣିଛ? ମୋ ମନ ଅପଶକୁନ ଭାବେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି। ଏପରି ଚିହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ ଶୁଣିଥିଲି।" "ଚାଳକ, ଏଠାରେ ମୁଁ ସେଇ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି: ରାସ୍ତା ଅସ୍ଫଳିତ, ସବୁଠାରେ କଠୋରତା। ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଭଲଭାବେ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ, ଚମତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ହୋମ ଓ ଅର୍ପଣ ବିହାନ୍ତି ହୋଇଛି, ଗନ୍ଧ ଧୂଁଆଁ ଭରି ଅଛି।" "ଘରଗୁଡ଼ିକର ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଅନୁତ୍ସାହୀ, ଘର ନିର୍ଦ୍ରବ୍ୟ। ଦେବସ୍ଥାନ ମାଳାହୀନ, ଆଙ୍ଗନ ଅପବିତ୍ର, ମନ୍ଦିର ଶୂନ୍ୟ, ପୂର୍ବର ଚମକ ନାହିଁ।" "ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ପଦାର୍ଥ ବିକିରଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଜ୍ଞ ବେଦିକା ବିକୃତ, ଫୁଲ ବଜାରରେ ମାଳା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ବ୍ୟବସାୟ ଅବରୁଦ୍ଧ।" "ମନ୍ଦିର ଓ ଦେବସ୍ଥାନରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ନଗରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅସ୍ଫଳିତ, ଅଖିରେ ଅଶ୍ରୁ, କ୍ଷୀଣ ଦେହ, ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁରାଗରେ ଭାସି ଯାଇଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ଅନେକ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଭାରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପାଳିସକୁ ଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ନଗରକୁ ଯେଉଁଠି ରଜତୋପରୀ ଶୂନ୍ୟ, ମହଳ ଖାଲି, ଦ୍ୱାର ଧୂଳି ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଢାକା, ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଜୀବନରେ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ଏମିତି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭାରତ ମନ ହ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠିଏ ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସତ୍ତରିଶି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ସେଠାରେ, ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଗୃହରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ। କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପୁଅଁକୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଏବେ ଚମତ୍କୃତି ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ପାଦ ଧରି ଶିର ନମାଇଲେ। କୈକେୟୀ, ନାମକୀର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁଅଁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଜଙ୍ଘାରେ ବସାଇ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମେ ତମ ନାନାଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ି କେତେ ରାତି ହେଲା? ରଥଯାତ୍ରାର ଦୂର୍ବଳତା ତୁମକୁ କି ଦୁଃଖ ଦେଲାନି? ତୁମ ନାନା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ମୋତେ କୁହ।" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର, କମଳନୟନ ଭାରତ, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ, "ମା, ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି ମୁଁ ମୋ ନାନାଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ିଛି; ମୋ ନାନା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା, ତପୋନିଷ୍ଠ, ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣି ଦେଇଥିଲେ, ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।" "ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ବରିତ ଆଣାଯାଇଛି; ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କହିବା ଉଚିତ। ତୁମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟା ଖାଲି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ମା, ରାଜା ସଦା ଏଠାରେ ଥାଆନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଲି, ଏବେ ଦେଖୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—କହ, ସେ କେଉଁଠି? କିମ୍ବା ବଡ଼ ଦେଉଁ ଔ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ କି?" ତାହାପରେ କୈକେୟୀ, ରାଜ୍ୟଲୋଭରେ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ, ତଥାପି ଏହି କଠୋର ଓ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ, "ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଲିଖାଯାଇଛି, ସେହି ହେଲା ତୋର ବାପାଙ୍କ ସହ। ମହାନ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ ରାଜା ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଗଲେ।