ଏକ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ବହୁ ସାଧୁ-ସନ୍ତମାନେ ଭରି ରହିଥିଲେ, ରାଜାମାନେ ଏହି ନଗରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ । ଏହି ନଗରରେ ସଦା ବଡ଼ ହଲାହଲ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଆଜି, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଚାରିପାଖରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ । ଦିନର ଖେଳ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକ ଜନଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି । ପୂର୍ବରୁ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ି-ଦୌଡ଼ି ଖେଳୁଥିଲେ, ଆନନ୍ଦ ମନାଇଥିଲେ; ଆଜି ସେହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକ ତାଙ୍କୁ ବିଛାଡ଼ି ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । ବରତ, ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ନଗର ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି ରଥ, ହାତୀ, କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ । ପୂର୍ବରୁ ନଗରର ପ୍ରମୁଖ ଲୋକମାନେ ଆସି-ଯାଇ କରୁଥିଲେ; ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ । ଏବେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକ ଶୂନ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ । ରାସ୍ତାରେ ଝଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଦୁଃଖିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଖାଯାଉଛି; ମଦମସ୍ତ ପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ । ପୂର୍ବରୁ ମନୋହର ମୃଦୁ କଥା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଗନ୍ଧ ସହିତ ମିଶିଥିଲା, ଏବେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ । ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶୁଭ ପବନ ଏବେ ବହୁନାହିଁ; ଡ଼଼ମ୍ବ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ମିଶିଥିଲା, ଏବେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ । ଏହି ଶବ୍ଦ ଅବିରତ ଥିଲା, ଏବେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି; ନଗର ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଉଛି, ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି । ଏସବୁ ଅପଶକୁନ ଦେଖି ମୋର ଚିତ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହେଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ, ରଥଚାଳକ, ମୋର ନିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ନୁହେଁ । ଅପଶକୁନ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହେଉଛି; ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୋର ହୃଦୟ ଅତିବି ଦୁଃଖିତ, ଭୟ ଲାଗୁଛି, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ।” ଏପରେ, ବରତ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସୁରକ୍ଷିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଭୟଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ରଥ ଏକାଉଁ ଭାବରେ ଚାଳିଲା । ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ବରତ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ, ମନ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିଲା, ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସହ ବନ୍ଦନା କଲେ । ଏଠାରେ, ରାଘବ ବରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ, ଯିଏ ଘୋଡ଼ା ଚାଳି ପ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, କହିଲେ, “ଏହି ଅତି ଶୁଦ୍ଧ ଚାଳକ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୋତେ ଏପରି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରି ଆଣିଛ ? ମୋର ହୃଦୟ କୁ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ହୋଇଯାଇଛି, ମୋର ସ୍୵ଭାବ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି; ପୂର୍ବରୁ ଏପରି ଚିହ୍ନ ସୁଣିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ।” ବରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଏଠାରେ ସେଇ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି; ରାସ୍ତା ଅପରିସ୍କାର, ସ everywhere କଠୋରତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି । ଦ୍ୱାରଗୁଡିକ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ୱଳତା ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ନିୟମିତ ଭାବରେ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ଧୂଆଁ ହୂଏ । ଘରଗୁଡିକରେ ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଘର ବିଭାଗର ଶ୍ରୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନ । ଦେବସ୍ଥାନ ର ମାଳା ନାହିଁ, ପରିସ୍କାର ନୁହେଁ, ମନ୍ଦିର ଶୂନ୍ୟ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଉଜ୍ୱଳ ଥିଲା, ଏବେ ନୁହେଁ । ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଯଜ୍ଞ ଅନ୍ତର୍ଧାନ; ଫୁଲ ବଜାରରେ ମାଳା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ । ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିଲା, ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ । ମନ୍ଦିର ଓ ଦେବସ୍ଥାନରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ । ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ନଗରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅପରିସ୍କାର, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଥିଲା, ଶରୀର ଶୁଷ୍କ, ଚିନ୍ତାରେ ଲଗ୍ନ, ବିରହରେ ଅପରିବାର୍ତିତ ।” ଏପରି କହି ବରତ, ମନ ଦୁଃଖିତ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ରାଜପାଳେସକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏହି ନଗର, ଇନ୍ଦ୍ରର ନଗର ପରି ଉଜ୍ୱଳ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଜନ ଦୁର୍ଗ, ଶୂନ୍ୟ ମହଳ, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ଦ୍ୱାର ଓ ଦରଜା ଦେଖି, ବରତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ । ନିଜ ନଗରରେ ଏପରି ଅନେକ ଅପରିଚିତ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବଡ଼ ହୃଦୟ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ, ମନ ଦୁଃଖିତ, ଶିର ନମି ଓ ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ, ବରତ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏଠାରେ ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ । ବରତ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପିତା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ । କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦେଖି, ଯିଏ ନିର୍ବାସନରୁ ଫେରିଛି, ସୁଖରେ ଉଠିଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଦେଇ । ବରତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅତ୍ମା, ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯିଏ ଉଜ୍ୱଳତା ହରାଇଥିଲା, ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମ୍ମାନରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ପାଦ ଧରିଲେ । କୈକେୟୀ, ଖ୍ୟାତିମାନ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଂଗନ କରି, ଲାପରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ବରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । “କେତେ ରାତି ହେଲା ତୁମେ ତୁମର ଠାକୁରମାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ିଛ ? ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ରଥ ଯାତ୍ରାରେ ତୁମେ କି ଥକି ନାହିଁ ? ଠାକୁରମା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ କି ସୁସ୍ଥ ? ପୁଅ, ତୁମେ ଯାତ୍ରା ଓ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ କଥା କହ ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ବରତ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର, କମଳନୟନ, ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ । “ଏହି ସପ୍ତମ ରାତି ହେଲା ମୁଁ ଠାକୁରମାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ିଛି; ମା, ଠାକୁରମା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ସୁସ୍ଥ । ରାଜା, ତପସ୍ୱୀ, ମୋତେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ଯାତ୍ରାର ଥକାଣିରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଗରେ ଆସିପାରିଛି । ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରି, ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଆସିଛି; ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ । ତୁମ ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୟନ ଶୂନ୍ୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ । ମା, ରାଜା ପୂର୍ବରୁ ସମୟରେ ତୁମ ଖଣ୍ଡରେ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଛି, ଏବେ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ ।