ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଭରତ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରର ପାଖରେ ଥିବା ଜମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରୁ ସେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗ୍ରାମ ବରୂଥକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ମଧୁର ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଉଜ୍ଜିହାନ ଉଦ୍ୟାନ ଦିଗକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରିୟ ବୃକ୍ଷମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସାଲ ବୃକ୍ଷମାନେ ଥିବା ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭରତ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ିଲେ, ସେନାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀରେ ଥମି ଉତ୍ତାନକା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ନଦୀମାନେ ଉପରେ ତୀବ୍ର ଯାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ହାତୀ ପଛରେ ଥିବା ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାବଳଶାଳୀ ଭରତ କପିବଟରେ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ପରେ ସେ ଏକସାଲା, ବିନତା ଏବଂ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, କଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସାଲ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭରତଙ୍କ ଯାନ ଏତେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସପ୍ତ ରାତ୍ରି ପଥରେ କାଟି, ମହାବୀର ଭରତ ମନୁ ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କଲେ। ଅଗ୍ରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ନଗର ଆମ ପରିଚିତ ଲାଗୁନାହିଁ। ଦୂରରୁ ଦେଖୁଛି, ଏହି ଭୂମି ଫିକା ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି।" "ପୂର୍ବରୁ ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲାସ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୁଁ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର କଣ୍ଠଧ୍ୱନି ଶୁଣୁନାହିଁ, ଉଦ୍ୟାନମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଖେଳି ଚାଲିଯିବା ପରେ ଶୂନ୍ୟ।" "ପୂର୍ବରୁ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ, ଆଜି ସେମାନେ ବିହୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ନଗର ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗୁଛି; ଏଠାରେ କୌଣସି ଯାନ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।" "ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଲୋକମାନେ ବାହାରୁ ଆସୁଥିଲେ, ଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ତାହା ଦେଖୁନାହିଁ। ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଏପରି ଖୁସି ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରିଥିଲେ, ଆଜି ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ।" "ପୂର୍ବରୁ ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ, ଆନନ୍ଦର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅନୁଭୂତି ଥିଲା; ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାନନ୍ଦ।" "ପଥରେ ପତିତ ପତ୍ର, ଗଛମାନେ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ମଦୋନ୍ମତ ପଶୁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "ଯେଉଁ ମୃଦୁ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଗନ୍ଧରେ ମିଶି ଚାରିପାଖରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା, ଆଜି ସେଠି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "ଏପରି ଶୁଭ ପବନ କାହିଁକି ବହୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ବାଜା, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ବୀଣାର ଧ୍ୱନି ମିଶି ଆସୁଥିଲା?" "ଏ ନଗରର ଧ୍ୱନି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅବିରତ ଚାଲିଥିଲା, ଏବେ କାହିଁକି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି? ନଗର ଧୀରେ ଚଳିଛି, ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖୁଛି।" "ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତିତ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସାରଥି, ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ ଦୁର୍ଲଭ।" "ଅନ୍ୟଥା, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ନାହିଁ, ମୋ ହୃଦୟ ତଳକୁ ଡୁବିଯାଉଛି; ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଶାନ୍ତ।" ଏପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଭରି, ଭରତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସୁରକ୍ଷିତ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବୈଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଗଲେ, ଭରତ ମନରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ନେଇ ଦ୍ୱାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏଠି, ରାଘବ ତାଙ୍କର କ୍ଳାନ୍ତ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ, କି କାରଣରେ ମୋତେ ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଏଠିକୁ ଆଣିଲେ?" "ମୋ ହୃଦୟ ଅପଶକୁନରେ ଆବୃତ, ସ୍ୱଭାବ ଭଙ୍ଗ ହେଉଛି; ଏପରି ଚିହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।" "ସାରଥି, ଏଠି ସେଇ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି: ରାସ୍ତା ଅସଫା, ସବୁଠାରେ କଠୋରତା।" "ଦ୍ୱାର ଭଲଭାବରେ ବନ୍ଦ ନାହିଁ, ତେଜ ନାହିଁ, ହୋମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଚାଲୁନାହିଁ, ଧୂଆଁରେ ଅଟୁଟିଛି।" "ଘରମାନେରେ ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଶକ୍ତିହୀନ, ଧନ ନାହିଁ।" "ମନ୍ଦିର ମାଳାହୀନ, ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅପବିତ୍ର, ମନ୍ଦିର ଶୂନ୍ୟ, ପୂର୍ବର ଦୀପ୍ତି ନାହିଁ।" "ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଛିଟିଯାଇଛି, ବେଦୀ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଫୁଲ ବଜାରରେ ମାଳା ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।" "ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିବା, ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ।" "ମନ୍ଦିର ଓ ଦେଉଳରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ।" "ନଗରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅସ୍ଫୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ, ଅତି ଆକୁଳ।" ଏପରି ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାଜଭବନକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ନଗର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାର ଗୋପୁର ଶୂନ୍ୟ, ମହଳ ଖାଲି, ଦ୍ୱାର ଓ ବାଟ ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା, ଏହା ଦେଖି ସେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ନିଜ ନଗରରେ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ଏପରି ଅନେକ ଅପ୍ରୀତିକର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବୃହତ୍ ଇହା ଏକାଉସିତି ଶ୍ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତଥାପି, ପିତାଙ୍କ ଗୃହରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ମା'ଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଥି ବନବାସରୁ ଫେରିଥିଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କଲେ।