ରାଘବ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶହରର ପୂର୍ବ ତୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ। ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ ତୀର ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ ତିନି କୁଟିକୋଷ୍ଠିକା ରେ ପହଞ୍ଚିଲେ; ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଧର୍ମବର୍ଧନା ରେ ଆସିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ଜମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥ ରେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ମନୋହର ଗ୍ରାମ ଭରୂଥା ରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ସେ ଏକ ସୁଖଦ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଉଜ୍ଜିହାନ ର ଉଦ୍ୟାନ ଦିଗରେ ଆଗେ ବଢିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରିୟ ଗଛ ଥିଲା। ପ୍ରିୟ ସାଲ ଗଛ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ଭରତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ତାଙ୍କ ଘୋଡାରେ ଚଡିଲେ, ସେନାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଆଗେ ବଢିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀଘାଟ ରେ ବସିବା ପରେ ଉତ୍ତାନକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ନଦୀଗୁଡିକୁ ଦ୍ରୁତ ଯାନରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ହାତୀ ପଛ ଦିଗରେ ଥିବା ଏକ ଝୋପଡି ରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ବଘ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀକୁ କପିବଟ ରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏକ-ସାଲା ନଦୀ, ବିନତା ଏବଂ ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, କଳିଙ୍ଗ ନଗର ରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ସାଲ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭରତଙ୍କ ଯାନ ଏପରି ରିଝିଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସିଲେ, ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଷା କାଳରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସାତ ରାତି ରାସ୍ତାରେ କାଟିବା ପରେ, ମନୁ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ବଘ। ଅୟୋଧ୍ୟା ଆଗରେ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସାରଥିକୁ କହିଲେ: "ଏହି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ନଗର ଆମକୁ ପରିଚିତ ନୁହେଁ।" ସେ କହିଲେ, "ଅୟୋଧ୍ୟା ଦୂରରୁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ଫିକା ମାଟିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବେଦରେ ଦକ୍ଷ।" "ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଋଷିମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ରାଜା ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ଏହି ନଗର ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଏକ ବଡ଼ ହଳଚଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।" "କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୁଁ ଚାରିପାଖରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁନାହିଁ, ଦିନର ଖେଳ ପରେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକୁ ଲୋକମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।" "ପୂର୍ବରୁ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକ ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ଚମକୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଆଜି ତାହା ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା।" "ଓ ସାରଥି, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି ଯାନ, ହାତୀ, ଘୋଡା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।" "ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଯାଉଥିଲେ ଓ ଆସୁଥିଲେ, ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକ ଆନନ୍ଦରେ ତଥା ଉତ୍ସାହରେ ଥିଲା।" "ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୁଁ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ଦେଖୁଛି।" "ପଥରେ ଗଛପତ୍ର ପଡ଼ି ରହିଛି ଏବଂ ଗଛମାନେ କୁହୁଁ କୁହୁଁ ବୋଲି କାନ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ମଦ ହାତୀ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦ ଏଯାଁ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "ପୂର୍ବରୁ ମୂଖର ମୂଦୁ ଶବ୍ଦ, ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିଲା, ଅପୂର୍ବ ଧୂପରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "ଆଜି କାହିଁକି ଶୁଭ ପବନ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଉଡ଼ୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ବାଦ୍ୟ, ମୃଦଙ୍ଗ ଏବଂ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ମିଶିଥିଲା?" "ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସଦା ଥିଲା, ଆଜି କାହିଁକି ନାହିଁ, ଏବଂ ନଗର କାହିଁକି ଏପରି ନିର୍ଜୀବ ଦେଖାଯାଉଛି? ମୁଁ ବହୁତ ଅଶୁଭ ଏବଂ ଦୁର୍ଲକ୍ଷଣ ଦେଖୁଛି।" "ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଦେଖି ମୋ ମନ ଚିନ୍ତିତ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ସାରଥି, ଆମ ପରିବାରରେ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ପାଇବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।" "ଯେତେବେଳେ ବିଭ୍ରାନ୍ତି ନାହିଁ, ମୋ ହୃଦୟ ଅପସାରିଯାଉଛି; ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୋ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ, ମୁଁ ଭୟଭିତ, ଏବଂ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର।" ଭରତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭାଇଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଯାନ ଥକି ଯାଇଥିଲା। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଜୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଭରତ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ ଆଗେ ବଢିଲେ। ସେଠି ରାଘବ ତାଙ୍କ ସାରଥିକୁ, ଯିଏ ଘୋଡା ଚଳାଇ ଥକି ଯାଇଥିଲେ, କହିଲେ: "ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କିଏ ଏପରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ମୋତେ ଏଠାକୁ ଆଣିଛି?" "ମୋ ହୃଦୟ ଅଶୁଭ ଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ମୋ ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର; ଏପରି ଚିହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିଲେ।" "ଓ ସାରଥି, ମୁଁ ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଦେଖୁଛି: ରାସ୍ତା ଅପରିଷ୍କୃତ, ଏବଂ ସ everywhere ରେ କଠୋରତା।" "ଦ୍ୱାର ଠିକ୍ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଚମକ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ହୋମ ଏବଂ ଅର୍ପଣ ଅନଦିତ, ଧୂପ ଜଳିବାର ଧୂଆଁ ହୃଦୟ ଭରି ରହିଛି।" "ମୁଁ ଦେଖୁଛି ପରିବାର ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ଘର ଭାଗ୍ୟ ହୀନ।" "ମନ୍ଦିର ମାଳା ରହିଛି ନାହିଁ, ଆଙ୍ଗନ ଅପରିଷ୍କୃତ, ମନ୍ଦିର ଖାଲି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଚମକୁନାହିଁ।" "ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକିର୍ଣ୍ଣ, ଯଜ୍ଞ ବେଦି ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଫୁଲ ହାଟ ରେ ମାଳା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।" "ବଣିକମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ନୁହଁ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରି ଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ।" "ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଦେବସ୍ଥାନରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ।" "ମୁଁ ଦେଖୁଛି ନଗରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ଅସ୍ଵଚ୍ଛ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ, କ୍ଷୀଣ, ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ, ଏବଂ ଆଶାରେ ବିହ୍ୱଳ।" ଏପରି କହି ଭରତ, ଚିନ୍ତିତ ମନରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଦେଖି, ରାଜପାଳେସ ଦିଗରେ ଆଗେ ବଢିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ନଗର ଦେଖି, ତୁଳା ଟାଉର, ଖାଲି ମହଲ, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ଦ୍ୱାର ଏବଂ ଦରଜା ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ।